Trafikte Yer Alan Unsurlar

Trafik üç öge üzerine kurulur: insan, araç ve kara yolu. Bu üçü içinde kuralları uygulayan da ihlal eden de insandır; bu yüzden mevzuat trafikteki kişileri gelişigüzel değil, bulundukları konuma göre tek tek tanımlar.

Tanımların ayrı ayrı yapılmasının nedeni basittir: her konumun kuralı ve sorumluluğu farklıdır. Aracı süren kişiye yüklenen yükümlülükle, arkada oturan kişiye yüklenen yükümlülük aynı değildir.

Aynı kişi gün içinde birden çok unsur olabilir. Sabah otomobilini kullanırken sürücü, öğleden sonra otobüse bindiğinde yolcu, akşam markete yürürken yaya konumundadır. Bu yüzden alıştırma sorularında sık sorulan kalıp şudur: “şu durumdaki kişi hangi tanıma girer?”

Aşağıdaki tanımlar Karayolları Trafik Kanunu ile Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin tanımlar bölümünden gelir; burada kursiyer için sade dille açıklanmıştır.

Sürücü, kara yolunda motorlu veya motorsuz bir aracı ya da taşıtı sevk ve idare eden kişidir. Tanımda motor şartı yoktur:

• Otomobil, motosiklet, kamyon kullanan kişi sürücüdür.
• Bisiklet süren, at arabası kullanan kişi de sürücüdür.
• Aracın kime ait olduğu, ücret alınıp alınmadığı bu tanımı değiştirmez.

Şoför ise kara yolunda ticari olarak tescil edilmiş bir motorlu taşıtı süren kişidir. Burada iki koşul birlikte aranır: taşıt motorlu olacak ve ticari olarak tescil edilmiş olacak. Taksi, ticari minibüs, otobüs veya ticari kamyon kullanan kişi şoför sayılır.

İlişki tek yönlüdür: her şoför aynı zamanda sürücüdür, ancak her sürücü şoför değildir.

Araç sahibi, araç için adına tescil belgesi verilmiş ya da sahiplik veya satış belgesi düzenlenmiş kişidir. Yani kâğıt üzerinde aracın maliki kimse odur.

İşleten, aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere kullanan, araç üzerinde fiilî tasarrufu bulunan kişidir. Kural olarak araç sahibi aynı zamanda işleten kabul edilir; aracı başka birinin kendi hesabına işlettiği ispat edilirse işleten o kişi olur.

Uzun süreli kiralama, ödünç verme (ariyet) ya da rehin gibi durumlarda aracı elinde bulunduran kişi işleten konumuna geçebilir. Günlük hayatta bu iki unsur çoğunlukla aynı kişidir: kendi otomobilini kullanan kişi hem sahiptir hem işletendir. Ayrıştıkları tipik örnek uzun süreli kiralamadır; orada araç sahibi kiralama şirketi, işleten ise aracı kendi işinde kullanan kiracıdır.

Bu ayrım önemlidir, çünkü aracın işletilmesinden doğan hukuki sorumluluk yalnızca tescil kaydına değil, aracı fiilen işletene de bağlanır.

Yolcu, aracı kullanan sürücü ile hizmetliler dışında araçta bulunan kişilerdir. Tanım dışlama yoluyla kurulmuştur: araçta olmak tek başına yolcu olmak için yetmez; önce sürücü ve hizmetliler ayrılır, geriye kalanlar yolcudur.

Hizmetli, sürücü dışında araçta ya da taşıma hizmetlerinde süreli veya süresiz çalışan kişiler ile araçtaki yolcularla ilgili hizmetlerde görevli olan kişilerdir. Otobüs muavini, bilet kontrol eden görevli, yük indirip bindiren personel bu tanıma girer.

Hizmetli de yolcu da araçta yolculuk eder; ikisini ayıran şey ücret ödemek değil, araçta bir görev yürütmektir.

Yaya, araçlarda bulunmayan, kara yolunda hareketsiz veya hareket hâlinde bulunan insanlardır. Tanımın iki anahtarı vardır: kişi araçta değildir ve kara yolu üzerindedir.

• Yürüyen, koşan, kaldırımda bekleyen, yol kenarında duran herkes yayadır.
• Yaya olmak için yürümek şart değildir; durakta hareketsiz bekleyen kişi de yayadır.
• Sürücü aracından indiği anda yaya konumuna geçer.
• Bisikletine binmeyip onu iterek yürüten kişi araçta bulunmadığı için yaya konumundadır; bisiklete bindiği anda sürücü olur.

Yaya öncelikle yaya yolunda ve kaldırımda yürür. Bunlar yoksa banket kullanılır; banket, taşıt yolunun kenarındaki, araç trafiğine ayrılmamış şerittir. Banket de yoksa taşıt yolunun kenarından yürünür.

Kara yolunu geçerken yaya alt geçidi ya da üst geçidi varsa onu, yoksa yaya geçidini kullanır.

Bu üç grup, kara yolunun en korunmasız kullanıcılarıdır. Bir hata yaptıklarında ya da bir hataya uğradıklarında kendilerini koruyacak hiçbir donanımları yoktur. Bu yüzden sürücüden beklenen dikkat, bu grupların bulunduğu yerlerde artar.

Çocuklar: Boyları küçük olduğu için hem çevreyi görmeleri hem de sürücüler tarafından görülmeleri zordur. Hız ve mesafe algıları gelişmemiştir; bir aracın ne kadar sürede duracağını hesaplayamazlar. Dikkatleri anlıktır; topun ya da arkadaşlarının peşinden aniden taşıt yoluna atılabilirler. Okul çevresinde, park ve oyun alanı yakınında, duraklamış otobüsün önünde ve arkasında hız düşürülür, ayak fren pedalına hazır tutulur. Araç içinde çocuk, yaşına ve boyuna uygun çocuk güvenlik sistemiyle taşınır.

Yaşlılar: Tepki süreleri uzamıştır; görme ve işitme keskinliği azalabilir, yürüyüşleri yavaştır. Kara yolunu geçerken beklediğinizden uzun sürebilirler. Geçişini tamamlamasını beklemek gerekir; korna çalarak acele ettirmek yaşlı yayanın paniğe kapılmasına, şaşırmasına, hatta düşmesine yol açar.

Engelli yol kullanıcıları: Beyaz baston taşıyan görme engelli bir yaya aracınızı göremez, işitme engelli bir yaya kornanızı duyamaz, tekerlekli sandalye kullanan kişi aniden hızlanıp yoldan çekilemez. Bu kişilerle göz teması kurmak çoğu zaman mümkün değildir; onların sizi fark ettiğini varsaymayın. Kaldırıma, engelli rampasına, engelliler için ayrılmış park yerine veya yaya geçidi üzerine bırakılan araç bu kişileri taşıt yoluna inmek zorunda bırakır; yani buradaki park hatası doğrudan bir can güvenliği sorunudur.