Araç Sınıfları

Trafik mevzuatında araç en geniş kavramdır: kara yolunda kullanılabilen motorlu, motorsuz ve özel amaçlı taşıtlar ile iş makineleri ve lastik tekerlekli traktörlerin hepsine birden araç denir.

Taşıt ise bu ailenin yalnızca bir bölümüdür; kara yolunda insan, hayvan ve yük taşımaya yarayan araçları anlatır. Buradan şu kural çıkar: her taşıt bir araçtır, ama her araç taşıt değildir.

Taşıtlar, kendilerini hareket ettiren güce göre ikiye ayrılır:

• Motorlu taşıt: makine gücüyle yürüyen taşıtlar — otomobil, minibüs, otobüs, kamyonet, kamyon, çekici, motosiklet, moped, arazi taşıtı gibi.
• Motorsuz taşıt: insan veya hayvan gücüyle yürüyen taşıtlar — bisiklet, el arabası, at arabası gibi.

Tramvay da motorlu taşıt sayılır. Genellikle yerleşim yerlerinde insan taşımak için kullanılan, elektrikle veya bataryayla yürütülen ve tekerlekleri kara yolu üzerindeki raylar üzerinde hareket eden taşıttır.

Bu tanımların kaynağı Karayolları Trafik Kanunu ile Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin tanımlar bölümüdür.

Otomobil, minibüs ve otobüs aynı işi yapar; hepsi insan taşır. Aralarındaki ayırt edici ölçüt oturma yeri sayısıdır ve bu sayıya sürücü koltuğu da dahildir.

• Otomobil: sürücüsü dahil en çok 9 oturma yeri olan, insan taşımak için imal edilmiş motorlu taşıt.
• Minibüs: sürücüsü dahil 9 ile 15 arasında oturma yeri olan, insan taşımak için imal edilmiş motorlu taşıt. Mevzuattaki iki tanım 9 sayısında birleştiği için uygulamada 9 oturma yerine kadar olanlar otomobil, 10'dan 15'e kadar olanlar minibüs kabul edilir.
• Otobüs: sürücüsü dahil en az 16 oturma yeri olan, insan taşımak için imal edilmiş motorlu taşıt. Troleybüsler de otobüs sayılır.

Yük taşıyan taşıtlarda ayrım noktası 3.500 kilogramdır. Burada bakılan şey o an taşınan yükün ağırlığı değil, taşıtın izin verilen azami yüklü ağırlığıdır. Bu ölçü, taşıtın yüküyle birlikte çıkabileceği ve ruhsatında yazan en yüksek toplam ağırlıktır.

• Kamyonet: izin verilen azami yüklü ağırlığı 3.500 kilogramı geçmeyen, yük taşımak için imal edilmiş motorlu taşıt.
• Kamyon: izin verilen azami yüklü ağırlığı 3.500 kilogramdan fazla olan, yük taşımak için imal edilmiş motorlu taşıt.
• Çekici: römork ve yarı römorkları çekmek için imal edilmiş, kendisi yük taşımayan motorlu taşıt. Yolda gördüğünüz TIR'ın öndeki bölümü çekicidir; yük arkadaki yarı römorktadır.

Bu grupta taşıtlar birbirine çok benzer; ayrım motorun hacmine, gücüne ve taşıtın azami tasarım hızına göre yapılır. Azami tasarım hızı, üreticinin taşıt için belirlediği en yüksek hızdır; o an ne kadar hızlı gittiğiniz değildir.

• Motosiklet: silindir hacmi 50 santimetreküpten, azami tasarım hızı saatte 45 kilometreden fazla olan iki veya üç tekerlekli motorlu taşıt. Mevzuatta belirlenen ağırlık sınırını aşmayan bazı dört tekerlekli taşıtlar da bu sınıfta değerlendirilir.
• Motorlu bisiklet (moped): silindir hacmi 50 santimetreküpü, azami tasarım hızı saatte 45 kilometreyi ve motor gücü mevzuatta belirlenen sınırı geçmeyen iki veya üç tekerlekli taşıt.
• Bisiklet: üzerindeki kişinin kas gücüyle, pedal çevrilerek veya el ile tekerlek döndürülerek hareket eden motorsuz taşıt.
• Elektrikli bisiklet: pedal çevrildikçe elektrik motorunun destek verdiği, mevzuatta belirlenen güç ve hız sınırını aşmayan bisiklet. Motorun desteği belirli hızdan sonra kesilir. Bu sınırların üzerine çıkan bir taşıt artık bisiklet değil, moped ya da motosiklet sayılır.

• Lastik tekerlekli traktör: tarım işlerinde kullanılan, belirli şartlarda römork ve yarı römork çekebilen, ancak ticari amaçla taşımacılıkta kullanılmayan araçtır.
• İş makineleri: yol inşaat makineleri ile tarım, sanayi, bayındırlık, millî savunma gibi alanların iş ve hizmetlerinde kullanılan; iş amacına göre üzerine çeşitli ekipmanlar takılmış, kara yolunda insan, hayvan ve yük taşımasında kullanılamayan motorlu araçlardır. Ekskavatör, dozer, greyder, vinç ve forklift bu sınıftadır.
• Arazi taşıtı: yolcu veya yük taşıyabilecek biçimde imal edilmiş olmakla birlikte bütün tekerlekleri motordan güç alan veya alabilen motorlu taşıttır.

Bazı taşıtlar teknik özellikleriyle değil, yapmak üzere imal edildikleri işle sınıflandırılır.

• Özel amaçlı taşıt: özel bir amaçla insan veya eşya taşımak için imal edilen taşıtlardır. İtfaiye aracı, cankurtaran (ambulans), cenaze aracı, naklen yayın ve kayıt aracı, motorlu karavan, para nakil aracı bu gruba girer.
• Okul taşıtı: okul öncesi eğitim, ilköğretim ve orta dereceli okulların öğrencileri ile yalnızca gözetici ve hizmetlilerin taşınmasında kullanılan taşıttır.
• Kamu hizmeti taşıtı: kamu hizmeti için yük ve yolcu taşımacılığı yapan taşıttır.

• Römork: motorlu bir araçla çekilen, insan veya yük taşımak için imal edilmiş motorsuz taşıttır.
• Yarı römork: bir bölümü çeken taşıtın üzerine oturan römorktur. Böylece hem kendi ağırlığının hem de taşıdığı yükün bir kısmını çeken araca aktarır.
• Hafif römork: azami yüklü ağırlığı 750 kilogramı geçmeyen römork veya yarı römorktur.
• Taşıt katarı: kara yolunda tek bir birim olarak yol almak üzere birbirine bağlanmış, bir çeken taşıt ile ona bağlı römork veya yarı römorklardan oluşan bütündür. Bir katara bağlanabilecek römork sayısı mevzuatla sınırlandırılmıştır; istenildiği kadar römork eklenemez.

Araç sınıfları çoğu zaman ağırlık ve ölçü tanımlarıyla birlikte sorulur. Bu tanımları birbirine karıştırmamak gerekir. Önce iki sözcük: dingil, aynı hizadaki tekerlekleri birbirine bağlayan mildir (halk arasında aks denir). Azami ise “en çok, en yüksek” demektir.

• Gabari: araçların yüklü veya yüksüz olarak kara yolunda güvenle seyredebilmeleri için belirlenen uzunluk, genişlik ve yükseklik ölçüleridir.
• Taşıma sınırı (kapasite): bir aracın güvenle taşıyabileceği en çok yük ağırlığı ya da yolcu ve hizmetli sayısıdır.
• Yüksüz ağırlık: üzerinde insan ve yük bulunmayan, akaryakıt deposu dolu bir aracın, taşınması zorunlu alet, edevat ve donanımıyla birlikte kendi ağırlığıdır.
• Yüklü ağırlık: yüksüz ağırlığa sürücü, hizmetli, yolcu ve eşyanın ağırlığı eklendiğinde bulunan toplam ağırlıktır.
• Azami ağırlık: aracın güvenle taşıyabileceği azami yükle birlikte toplam ağırlığıdır.
• Dingil ağırlığı: aynı dingile bağlı tekerleklerden kara yolu yapısına aktarılan ağırlıktır.
• Azami dingil ağırlığı ve azami toplam ağırlık: araçların kara yolu yapılarından güvenle ve yapıya zarar vermeden geçebilmeleri için belirlenmiş üst sınırlardır.
• Hız sınırlayıcı cihaz: aracın azami hızını sınırlandırmak amacıyla imal edilip araca takılan cihazdır.

Ünitenin tamamını tek bakışta toparlamak için:

• Hem araç hem taşıt: otomobil, minibüs, otobüs, kamyonet, kamyon, çekici, motosiklet, motorlu bisiklet (moped), arazi taşıtı, tramvay, özel amaçlı taşıt, okul taşıtı, kamu hizmeti taşıtı, bisiklet, elektrikli bisiklet, römork, yarı römork.
• Araçtır ama taşıt değildir: iş makineleri, lastik tekerlekli traktör.
• Motorlu taşıt: makine gücüyle yürüyenler. Motorsuz taşıt: insan veya hayvan gücüyle yürüyenler (bisiklet, römork, at arabası).

Ayrım ölçütlerini de kısaca hatırlayın: insan taşıyanlarda oturma yeri sayısı, yük taşıyanlarda izin verilen azami yüklü ağırlık, iki tekerleklilerde motor hacmi, güç ve azami tasarım hızı, arazi taşıtında bütün tekerleklerin motordan güç alması.