Trafik ile İlgili Temel Kavramlar

Kara yolu, trafik için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeridi, köprüler ve alanların tamamıdır. Yani yol denince yalnızca asfalt anlaşılmaz; kaldırım da, banket de, üzerindeki köprü de kara yolunun bir parçasıdır. Kara yolunun bölümlerini şöyle ayırabiliriz:

• Taşıt yolu (kaplama): Kara yolunun genel olarak taşıt trafiğince kullanılan bölümü.
• Yaya yolu (kaldırım): Taşıt yolunun kenarı ile mülk sınırı arasında kalan, yalnız yayaların kullanımına ayrılmış bölüm.
• Banket: Kara yolunda taşıt yolunun dışında kalan ve yaya yolu (kaldırım) ayrılmamış kısım. Kaldırımı olmayan yollarda yayalar burayı kullanır; sürücü ise bankete kural olarak girmez, arıza gibi zorunlu durumlarda kullanır.
• Platform: Taşıt yolu ile yaya yolunun (kaldırım) veya banketin birlikte oluşturduğu kısım. Yolda kaldırım varsa platforma kaldırım, kaldırım yoksa banket dâhil olur.
• Şerit: Taşıtların bir dizi hâlinde güvenle ilerleyebilmesi için taşıt yolunun çizgilerle ayrılmış bölümü.
• Ayırıcı (refüj): Taşıt yollarını ya da yol bölümlerini birbirinden ayıran, bir taraftaki aracın öbür tarafa geçmesini engelleyen veya zorlaştıran yol yapısı, tertibat ya da gereç.

Yollar; trafiğin akış yönüne ve yola giriş çıkışın denetlenip denetlenmediğine göre adlandırılır.

• Tek yönlü yol: Taşıt yolu yalnız tek yöndeki trafiğe ayrılmıştır.
• İki yönlü yol: Taşıt yolu her iki yöndeki trafiğe birlikte hizmet eder.
• Bölünmüş yol: Bir yöndeki trafiğe ait taşıt yolu, bir ayırıcıyla diğer yöndeki taşıt yolundan ayrılmıştır.
• Erişme kontrollü kara yolu (otoyol): Özellikle transit trafiğe, yani bölgeye uğramadan geçip giden trafiğe ayrılmış; yalnız belirli yerlerden ve belirli şartlarla girilip çıkılan, yayaların, hayvanların ve motorsuz araçların giremediği, trafiği özel denetime tabi olan yoldur.
• Servis yolu: Bir yolun güzergâhı boyunca ve ona paralel yapılmış, hizmet gördüğü yola bağlantısı olan ve trafiğe açık yol. Ana yoldaki akışı aksatmadan yol kenarındaki tesislere ve mülklere ulaşmayı sağlar.
• Bağlantı yolu: Bir kavşak yakınında taşıt yollarının birbirine bağlanmasını sağlayan, kavşak alanının dışında kalan ve tek yönlü trafiğe ayrılmış yol kısmı.
• Emniyet şeridi: Bölünmüş yollarda ve otoyollarda taşıt yolunun sağında yer alan, yalnız arıza, kaza ve benzeri zorunlu durumlar için ayrılmış şerit.
• Bisiklet yolu: Kara yolunun yalnız bisikletlilerin kullanmasına ayrılmış kısmı. Bisiklet yolu bulunan yerlerde bisikletliler taşıt yolunu değil, bu yolu kullanır.

Anayol, ana trafiğe açık olan ve kendisini kesen yoldan gelen sürücülerin ilk geçiş hakkını vermesi gerektiği, trafik işaretleriyle belirlenmiş yoldur. Tali yol ise genel olarak üzerindeki trafik yoğunluğu bakımından bağlandığı yoldan daha az önemli olan yoldur.

Bu ikili ayrım, kavşakta kimin önce geçeceğini belirlediği için ünitenin en çok işe yarayan kısmıdır. Tali yoldan anayola çıkan sürücü, anayoldaki trafiğe yol verir; anayoldaki sürücü ise bu önceliği levhalardan bilir. Hangi yolun anayol olduğu göz kararıyla değil, işaretlerle anlaşılır.

Kavşak, iki veya daha fazla kara yolunun kesişmesi ya da birleşmesiyle oluşan ortak alandır. Sürücünün en çok dikkat etmesi gereken bölge burasıdır. Yolun yaya trafiğiyle ya da başka bir ulaşım hattıyla kesiştiği yerler ise ayrı ayrı tanımlanmıştır:

• Yaya geçidi: Taşıt yolu üzerinde, yayaların güvenle karşıya geçebilmesi için trafik işaretleriyle belirlenmiş alan.
• Okul geçidi: Genel olarak okul öncesi, ilköğretim ve orta dereceli okul öğrencilerinin geçmesi için taşıt yolu üzerinde ayrılmış ve işaretlenmiş yer. Sürücü buraya yaklaşırken hızını azaltır ve ilk geçiş hakkını öğrencilere verir.
• Geçiş yolu: Araçların bir mülke (ev, otopark, iş yeri) girip çıkması için yapılmış yolun, kara yolu üzerinde kalan bölümü. Genellikle kaldırımın alçaltıldığı yerdir.
• Demir yolu geçidi (hemzemin geçit): Kara yolu ile demir yolunun aynı seviyede kesiştiği yer. Bariyerli ya da bariyersiz olabilir; bariyersiz olması dikkat yükünü azaltmaz, artırır.

Kara yolu her zaman düz zemin üzerinde ilerlemez; engelleri aşmak için özel yapılar kullanılır.

• Köprü: Kara yolunun dere, vadi, demir yolu gibi bir engel yüzünden kesintiye uğramasını önlemek için yapılan yükseltilmiş yol yapısı.
• Viyadük: Vadi ve benzeri geniş boşlukları geçmek için yüksek ayaklar üzerine oturtulmuş uzun köprü.
• Tünel: Kara yolunun yer altından geçmesini sağlayan yapı.
• Alt geçit: Kara yolunun başka bir kara yolunun veya demir yolunun altından geçmesini sağlayan yapı.
• Üst geçit: Kara yolunun başka bir kara yolunun veya demir yolunun üstünden geçmesini sağlayan yapı.
• Tehlikeli eğim: Araçların güvenle ilerleyebilmesi için vites küçültmeyi gerektiren iniş ve çıkışların bulunduğu yol kısmı.

Ünitenin son grubu, araçların durduğu ya da denetlendiği alanları tanımlar.

• Park yeri: Araçların park etmesi için kullanılan açık veya kapalı alan.
• Durak: Kamu hizmeti veren yolcu taşıtlarının yolcu alıp bırakması için işaretlerle belirlenmiş yer.
• Muayene istasyonu: Araçların niteliklerini tespit ve kontrol edebilecek cihazı ve personeli bulunan, teknik kontrolün yapıldığı yer.
• Araç tartı istasyonu: Araçların yüklü veya yüksüz ağırlığının sabit ya da taşınabilir aletlerle tespit edildiği yer.

Durak, adı üstünde yalnız durmak içindir; park etmek için değildir. Durağa park eden araç, toplu taşıma aracını yolcusunu taşıt yolunun ortasında indirmek zorunda bırakır ve arkadaki trafiği tehlikeye atar.

Buradaki tanımların tamamı, Karayolları Trafik Kanunu ile Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin tanımlar bölümünden gelir. Kurallar da bu tanımların üzerine kurulur: park etme kuralını okurken taşıt yolu, banket ve geçiş yolu kavramlarını bilmiyorsanız cümle havada kalır.

Çalışırken şu üç adımı izleyin:

• Önce eşleştirin. Her kavramı bir görüntüyle eşleştirin: banket deyince yol kenarındaki sıkıştırılmış şerit, ayırıcı deyince ortadaki refüj gözünüzün önüne gelsin.
• Sonra karşılaştırın. Karıştırılan ikilileri yan yana koyun: taşıt yolu ile kara yolu, platform ile taşıt yolu, bölünmüş yol ile otoyol, alt geçit ile üst geçit, yaya geçidi ile okul geçidi, durak ile park yeri, muayene istasyonu ile araç tartı istasyonu.
• En son ezberleyin. Tanımı kelimesi kelimesine ezberlemek yerine kavramın hangi kurala hizmet ettiğini not edin. Anayol ile tali yol ayrımını bilmek, kavşakta geçiş hakkı sorularının çoğunu çözer.