Trafik Kazaları

Trafik kazası; kara yolu üzerinde hareket hâlindeki bir veya birden çok aracın karıştığı, ölüm, yaralanma ya da maddi hasarla sonuçlanan olaydır. Tanımdaki iki nokta önemlidir: olay kara yolu üzerinde geçmelidir ve olaya hareket hâlinde en az bir araç karışmalıdır.

Sonucuna göre kazalar üçe ayrılır:

• Maddi hasarlı kaza: yalnızca araçlarda ya da eşyada hasar vardır, kimse yaralanmamıştır.
• Yaralanmalı kaza: bir veya birden çok kişi yaralanmıştır.
• Ölümlü kaza: kazada can kaybı vardır.

Kazalar tek bir sebepten doğmaz; birbirini besleyen etkenlerin aynı anda üst üste gelmesiyle ortaya çıkar. Kaza sebepleri dört başlıkta incelenir:

• İnsan faktörü: sürücü, yaya ve yolcu davranışları
• Araç faktörü: aracın teknik durumu ve bakımı
• Yol faktörü: yolun yapısı, bakımı ve işaretlenmesi
• Çevre faktörü: hava, görüş ve trafik ortamı koşulları

Bu dördü içinde kazalarda payı en büyük olan insandır. Yol bozuk ya da hava kötü olsa bile kaza, çoğu zaman sürücünün bu koşullara uygun davranmamasıyla gerçekleşir.

İnsan faktörü yalnızca sürücüyü değil, trafikteki yayayı ve yolcuyu da kapsar.

Sürücüden kaynaklanan başlıca kusurlar:

• Hızı yola, havaya ve trafiğe göre ayarlamamak
• Takip mesafesini korumamak
• Dikkatin dağılması: telefon, ekran, yemek, yolcuyla ilgilenme
• Uykusuzluk ve yorgunluk
• Alkol, uyuşturucu madde ya da sürüşü etkileyen ilaç kullanımı
• Öfke, acelecilik ve kendini kanıtlama isteği
• Kural bilgisi eksikliği ve tecrübesizlik

Yayadan kaynaklananlar: yaya geçidini, alt veya üst geçidi kullanmamak, yaya ışığına uymamak, taşıt yolunda yürümek, park etmiş araçların arasından aniden çıkmak.

Yolcudan kaynaklananlar: sürücünün dikkatini dağıtmak, kapıyı trafiği kontrol etmeden açmak, hareket hâlindeki araçtan inmeye çalışmak.

Aracın teknik durumu, sürücü ne kadar dikkatli olursa olsun kazaya yol açabilir. En sık karşılaşılan araç kaynaklı sorunlar şunlardır:

• Fren sisteminde aşınma, hava ya da sıvı kaçağı
• Aşınmış, hasarlı, basıncı düşük veya mevsime uygun olmayan lastikler
• Direksiyon ve süspansiyon (yol darbelerini sönümleyen sistem) boşluğu
• Çalışmayan far, stop lambası, sinyal ve dörtlü flaşör
• Kirli cam, yıpranmış silecek, eksik veya bozuk ayna
• Bağlanmamış, dengesiz dağıtılmış ya da aracın sınırlarını aşan yük

Araç kaynaklı arızalar genellikle ani gelişir: patlayan bir lastik veya boşalan fren, sürücüye tepki verecek zaman bırakmaz. Bu nedenle önlem kaza anında değil, düzenli bakımda alınır. Periyodik bakımın yaptırılması ve muayenenin zamanında yenilenmesi sürücünün ve araç sahibinin sorumluluğundadır.

Yolun kendisi de kaza sebebi olabilir. Yol kaynaklı başlıca riskler:

• Bozuk kaplama, çukur, oturma ve tümsekler
• Yağ, çamur, döküntü ya da gevşek malzemeyle kayganlaşmış yüzey
• Alçak, çökük veya yumuşak banket (taşıt yolunun kenarındaki, asfaltsız şerit)
• Görüş mesafesi kısa keskin virajlar, dik iniş ve çıkışlar
• Silinmiş yol çizgileri; eksik, devrilmiş ya da bitkilerle görüşü kapanmış trafik işaretleri
• Yeterince işaretlenmemiş yol çalışmaları
• Yetersiz aydınlatma ve kavşak görüşünü kapatan engeller

Sürücü yolun yapısını değiştiremez; ancak hızını ve takip mesafesini yolun durumuna göre ayarlamak zorundadır. Bilinmeyen bir yolda, virajda ve yol çalışması bölgesinde hız düşürülür.

Çevre faktörü, sürüş sırasındaki dış koşulların tamamıdır: yağmur, kar, buzlanma, sis, şiddetli rüzgâr, güneş parlaması, gece karanlığı, yoğun trafik ve dikkat dağıtan yol kenarı unsurları.

• Islak ve karlı zeminde lastiğin yola tutunması azalır, fren mesafesi uzar.
• Buzlanma en çok köprü, viyadük, tünel çıkışı ve gölgede kalan kesimlerde görülür.
• Su birikintisi üzerinde hızla ilerleyen araçta lastikle yol arasına su girer, lastik yolla temasını kaybeder; buna hidroplanaj denir. Bu durumda araç yönetilemez hâle gelebilir.
• Sis, kar ve şiddetli yağmurda görüş mesafesi kısalır.

Bu koşullarda alınacak temel önlem aynıdır: hızı düşürmek, takip mesafesini belirgin biçimde artırmak, ani fren ve ani direksiyon hareketinden kaçınmak.

Geniş anlamda çevre faktörüne toplumun trafik kültürü, denetimin sıklığı ve kurallara uyma alışkanlığı da girer.

Kaza sonrasında tarafların kurallara ne ölçüde aykırı davrandığı değerlendirilir ve her tarafa bir kusur payı verilir. Bu değerlendirme kaza tespit tutanağı ve gerektiğinde bilirkişi (konunun uzmanı) incelemesiyle yapılır; tazminat ve sigorta ödemeleri kusur payına göre belirlenir.

Kusur her zaman tek tarafta olmaz. İki sürücü de kurala aykırı davranmışsa kusur paylaşılır; birinin kusuru diğerinin sorumluluğunu tümüyle ortadan kaldırmaz.

Mevzuatta bazı davranışlar ayrıca sayılır ve bunları yapan sürücü asli kusurlu (esas kusurlu) sayılır. Dayanak: Karayolları Trafik Kanunu ve Karayolları Trafik Yönetmeliği — sürücülerin asli kusurlu sayılacağı hâller. Sık karşılaşılanlar:

• Kırmızı ışıkta veya görevlinin dur işaretinde geçmek
• Arkadan çarpmak
• Geçme yasağı olan yerde öndeki aracı geçmek
• Doğrultu değiştirme (dönüş) ve şerit değiştirme manevralarını kurallara aykırı yapmak
• Şeride tecavüz etmek, karşı yönden gelen trafiğin kullandığı şeride girmek
• Kavşaklarda geçiş önceliğine uymamak
• Kaplamanın dar olduğu yerlerde geçiş önceliğine uymamak
• Taşıt giremez işareti bulunan yola ya da bölünmüş yolda karşı yönün bölümüne girmek
• Manevraları düzenleyen genel şartlara uymamak
• Yerleşim yeri dışında taşıt yolu üzerinde, zorunlu hâller dışında park etmek veya duraklamak ve gerekli tedbirleri almamak
• Kurallara uygun biçimde park edilmiş bir araca çarpmak

Bu hâllerin dışında kalan kural ihlalleri ise tali kusur (ikincil kusur) olarak değerlendirilir. Bir kazada bir tarafın asli, diğerinin tali kusurlu olması sık görülür.

Kaza önleme üç ayak üzerine kurulur: eğitim (sürücü ve yaya davranışı), mühendislik (yol ve araç güvenliği) ve denetim. Bu üçünden biri eksik kalırsa diğerlerinin etkisi azalır.

Sürücünün yapabilecekleri, kısaca savunucu sürüş olarak adlandırılır; yani karşıdakinin hata yapacağını baştan hesaba katan sürüş biçimi:

• Karşıdakinin hata yapabileceğini varsaymak ve buna hazırlıklı olmak
• Hızı; yola, havaya, görüş mesafesine ve trafik yoğunluğuna göre seçmek
• Takip mesafesini korumak, olumsuz koşullarda artırmak
• Yola dinlenmiş çıkmak, uzun yolda mola vermek
• Alkol ve sürüşü etkileyen madde kullanmamak, araç kullanırken telefonla ilgilenmemek
• Aracın bakım ve muayenesini aksatmamak
• Kavşak, yaya geçidi ve okul çevresinde hızı kendiliğinden düşürmek

Yaya ve yolcunun sorumluluğu da vardır: yaya geçidini kullanmak, gece açık renkli giysi tercih etmek, araçta emniyet kemerini takmak ve çocukları uygun güvenlik koltuğunda taşımak.