Güvenli Sürüş

Defansif sürüş, kendi sürüşünün kusursuz olmasına güvenmek yerine çevredeki herkesin hata yapabileceğini baştan kabul eden bir yaklaşımdır. Amaç, kazayı yaşandıktan sonra yönetmek değil, kaza koşulunun hiç oluşmamasını sağlamaktır.

Uygulamadaki üç karşılığı şudur:

• Hızını her zaman durabileceğin mesafeye göre seç.
• Aracının çevresinde boş bir alan bırak; sıkışık ilerleyen sürücünün kaçacak yeri kalmaz.
• Niyetini erken belli et: sinyal, şerit içindeki konum ve hız değişimini son anda değil önceden yap.

Defansif sürüşün temelinde üç adım vardır: gör, değerlendir, uygula. Önce yolun ilerisini tararsın, sonra ne olabileceğini düşünürsün, en sonunda hız ya da konum değiştirirsin.

Risk algısı, tehlikeyi henüz tehlike hâline gelmeden fark etme becerisidir. Deneyimli sürücüyü acemiden ayıran temel fark budur: acemi sürücü aracın hemen önüne bakar, deneyimli sürücü yolun ilerisini tarar ve olabilecekleri önceden kurar.

Şu belirtiler her zaman “yavaşla” anlamına gelir:

• Yol kenarında oynayan çocuk, park hâlindeki araçların arası, durakta bekleyen kalabalık
• Görüşü kapatan viraj, tepe üstü, yüksek duvar veya önünüzdeki büyük taşıt
• İleride arka arkaya yanan fren lambaları, şerit içinde kararsız ilerleyen araç
• Yol çalışması, ıslak veya çamurlu zemin, yola dökülmüş malzeme

Görüşün kapandığı her noktada, göremediğiniz yerde bir engel varmış gibi davranın. Buna “görüş mesafesi içinde durabilme” kuralı denir.

Aracın durması iki aşamada olur. Tehlikeyi gördüğünüz an ile ayağınızın frene bastığı an arasında araç yol almaya devam eder; buna tepki mesafesi denir. Frenin etkisiyle alınan yol ise fren mesafesidir. İkisinin toplamı duruş mesafesini verir.

Fren mesafesi hızla düz orantılı değildir, hızın karesiyle büyür: hızınızı iki katına çıkarırsanız fren mesafeniz yaklaşık dört katına çıkar. Küçük görünen hız artışları bu yüzden duruş mesafesini beklenenden çok uzatır.

Tepki mesafesini uzatan etkenler: yorgunluk, uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, telefonla ilgilenme, alkol ve uyuşturucu madde etkisi, bazı ilaçlar. Fren mesafesini uzatan etkenler: yüksek hız, ıslak-karlı-buzlu zemin, aşınmış lastik, aşırı yük, bakımsız fren sistemi, yokuş aşağı eğim.

Mevzuatta öğretilen kural şudur: takip mesafesi en az hızın yarısı kadar metre olmalıdır. Saatte 80 kilometre hızda 40 metre, 100 kilometre hızda 50 metre. Bu bir alt sınırdır; yağmur, kar, buzlanma, sis, gece sürüşü ve yorgunlukta mesafe belirgin biçimde artırılır. (Kaynak: Karayolları Trafik Yönetmeliği — takip mesafesi kuralları.)

Kör nokta, iç ve dış aynaların hiç göstermediği, aracın arka yanlarında kalan alandır. Bu alandaki bir araç aynada görünmez; sürücü aynaya bakıp “arkam boş” diyerek şerit değiştirdiğinde çarpışma yaşanır.

• Dış aynaları, kendi aracınızın gövdesi en az görünecek biçimde dışa doğru ayarlayın; kör nokta küçülür.
• Şerit değiştirmeden önce aynaya bakmak yetmez; başınızı çevirip omuz üstünden kısa bir kontrol yapın.
• Kamyon, otobüs ve çekicilerin kör noktası çok daha büyüktür. Bu araçların sağ yanında ve hemen arkasında uzun süre seyretmeyin.
• Aracın direkleri, arka koltuk başlıkları, yüksek yükleme ve buğulu-karlı camlar da görüşü kapatır; yola çıkmadan önce tüm camlar temizlenir.

Gece görüş alanınız farlarınızın aydınlattığı mesafeyle sınırlıdır. Temel kural şudur: aracınızı, farlarınızın aydınlattığı mesafe içinde durdurabileceğiniz hızda kullanın.

• Yerleşim yeri dışında ve aydınlatması olmayan yollarda uzun farlar kullanılır.
• Yerleşim yeri içinde uzun far yakılmaz; kısa farlarla seyredilir.
• Karşıdan araç geldiğinde veya öndeki aracı yakından izlerken kısa farlara geçilir; uzun far karşıdaki sürücünün gözünü alır ve bir süre önünü göremez hâle getirir.
• Görüşün yetersiz olduğu kavşak ve tepe üstlerine yaklaşırken selektör yapılır. Selektör, uzun farın kısa aralıklarla yakılıp söndürülmesidir; henüz görülmeyen bir aracın yaklaştığını bildirir.
• Aydınlatması bulunmayan tünelde uzun farlar kullanılır.
• Kirli veya çizik ön cam gece kamaşmayı belirgin biçimde artırır; camı temiz tutun.
• Gece uyku ve yorgunluk etkisi artar. Uykunuz geldiyse tek çözüm güvenli bir yerde durup dinlenmektir; kahve, müzik ve camı açmak uykuyu geçirmez.

Yağmurda yolun tutuşu azalır. En tehlikeli an yağmurun ilk dakikalarıdır: yol yüzeyindeki yağ ve toz suyla karışarak kaygan bir tabaka oluşturur.

Asıl risk su üzerinde kaymadır (aquaplaning). Hızlı giderken lastikle yol arasına giren su tahliye edilemez, lastik su tabakasının üzerine çıkar ve yolla teması kesilir. Bu anda ne fren ne de direksiyon işe yarar. Riski artıran üç etken: yüksek hız, diş derinliği azalmış lastik, düşük lastik basıncı.

• Yağış başlar başlamaz hızı düşürün, takip mesafesini artırın.
• Sileceklerinizi ve kısa farlarınızı açın; gündüz bile görünürlüğünüz artar.
• Su birikintilerine hızla girmeyin.
• Derin su geçildikten sonra frenler ıslanır ve ilk basışta iyi tutmayabilir; boş bir yerde yavaşça birkaç kez frene basarak balataları kurutun.

Siste görüş mesafesi çok kısalır; bazen aracın birkaç metre ötesi bile seçilemez. Buradaki asıl sorun, ışığın havada asılı duran su damlacıklarından sürücüye geri yansımasıdır.

• Sis ışıkları ya da kısa farlar kullanılır. Uzun far önünüzde parlak bir perde oluşturur ve görüşü daha da bozar.
• Hız, görebildiğiniz mesafede durabilecek kadar düşürülür.
• Takip mesafesi artırılır; öndeki aracın fren lambasına yapışmak, o araç durduğunda size hiç mesafe bırakmaz.
• Camın buğulanmasını önlemek için havalandırmayı çalıştırın; gerekirse camı biraz açıp sesi de dinleyin.
• Görüş tamamen kapanırsa yola devam edilmez. Araç, trafiği aksatmayacak güvenli bir yere çekilir ve durulur.

Karlı zeminde lastiğin yola tutunması azalır; duruş mesafesi kuru yola göre kat kat uzar. Kar aynı zamanda yol çizgilerini, banketi ve yol kenarındaki tehlikeleri gizler.

• Yola çıkmadan önce camların, farların, aynaların ve plakanın karı temizlenir. Aracın tavanında bırakılan kar, fren yapıldığında ön cama düşer ya da arkadaki aracın üzerine uçar.
• Kış koşullarında kış lastiği kullanılır. Ticari araçlarda kış lastiği kış aylarını kapsayan belirli bir dönemde zorunludur; kapsam ve tarihler her yıl ilgili bakanlık ve valilik duyurularıyla belirlenir, bu yüzden yola çıkmadan önce güncel duyuruya bakın.
• Zincir, motorun gücünü zemine aktaran çeken tekerleklere ve ikisine birden takılır. Tek tekere takmak aracı dengesiz hâle getirir.
• Gaz, fren ve direksiyon hareketleri yumuşak ve kademeli yapılır; ani her müdahale kaymayı başlatır.
• Karda yüksek vitesle ve düşük devirle kalkmak tekerleğin patinaj yapmasını azaltır.
• Uzun yolda yakıtı dolu tutun; battaniye, ışık, kürek gibi malzeme bulundurun. Yolda kalındığında araç içinde beklenirken egzozun kar ile kapanmadığından emin olun.

Buz, lastik ile yol arasındaki sürtünmeyi en aza indiren zemindir. Duruş mesafesi kuru yola göre çok uzar ve araç, sürücünün istediği yöne gitmeyebilir.

• Köprü, viyadük, tünel çıkışı, gölgede kalan yol kesimleri ve ağaçlı kesimler, kara yolunun geri kalanından önce buzlanır.
• Sıcaklık sıfırın biraz üzerindeyken bile yol yüzeyi buzlu olabilir; özellikle sabahın erken saatlerinde dikkat edin.
• Buz zemin ıslakmış gibi parlar ama lastik sesi kesilir. Direksiyon hafiflemişse tutunma azalmış demektir.
• Hız çok düşürülür, takip mesafesi kat kat artırılır, gaz ve fren yumuşak kullanılır.
• Yavaşlamak için önce gazı kesip motor freninden yararlanın, frene sonra ve kademeli basın.
• Aracın arkası savrulursa gaz kesilir, sert fren yapılmaz ve direksiyon savrulmanın olduğu yöne doğru yumuşakça çevrilir; araç düzelmeye başlayınca direksiyon yavaşça toplanır.

Frenleme sırasında tekerlek kilitlenirse araç kayar ve direksiyon hiçbir işe yaramaz. Kilitlenmeyi önleyici fren sistemi (ABS) tam olarak bunu engeller: sert frende tekerlekleri dönmeye devam ettirir, böylece sürücü fren yaparken aynı anda direksiyonla engelden kaçınabilir.

• ABS devreye girdiğinde pedalda titreşim ve ses hissedilir. Bu bir arıza değil, sistemin çalıştığının işaretidir.
• Titreşim hissedilince pedal bırakılmaz; kararlı biçimde basılı tutulur.
• ABS'li araçta fren pedalını pompalamaya gerek yoktur, pompalamayı sistem kendisi yapar. ABS'siz araçta tekerlek kilitlenirse pedal bir an gevşetilip yeniden basılır.

Motor freni: Uzun ve dik inişlerde yalnızca ayak frenine yüklenilmez. Vites küçültülüp motorun yavaşlatıcı etkisinden yararlanılır. Sürekli basılan fren ısınır ve tutuş gücünü kaybeder. Uzun inişte vites boşa alınmaz ve kontak kapatılmaz; her ikisi de aracın kontrolünü zayıflatır.

Bakım ve uyarılar: Fren pedalının boşluğunun artması, pedalın yumuşaması ya da aracın frende bir tarafa çekmesi arıza belirtisidir; araç servise götürülür. Gösterge panelinde fren veya ABS uyarı lambası yanan araçla yola devam edilmez. El freni (park freni) park için kullanılır; hareket hâlinde ani çekilmesi savrulmaya yol açar.

Aracın yolla teması, avuç içi büyüklüğünde dört yüzeyle sınırlıdır. Fren, viraj ve hızlanma performansının tamamı bu küçük yüzeylere bağlıdır.

• Hava basıncı üreticinin belirlediği değerde tutulur; bu değer genellikle sürücü kapısının iç kenarında veya kullanım kılavuzunda yazar. Basınç, lastik soğukken ölçülür.
• Otomobil lastiklerinde diş derinliği en az 1,6 milimetre olmalıdır. Diş, lastikle yol arasına giren suyu tahliye ederek su üzerinde kaymayı geciktirir. (Kaynak: Karayolları Trafik Yönetmeliği — lastiklerin teknik şartları.)
• Aynı aks üzerinde aynı ebat, aynı desen ve aynı tip lastik kullanılır.
• Yanağında kesik, şişkinlik veya çatlak bulunan lastik değiştirilir.
• Lastikler yalnız aşınmayla değil yaşlanmayla da bozulur; uzun süre kullanılmayan, çatlamış lastik dişi yeterli olsa bile güvenli değildir.
• Yedek lastik, kriko ve bijon anahtarı araçta bulundurulur; yedeğin havası düzenli kontrol edilir.