Trafiğe Giriş

Trafik; yayaların, hayvanların ve araçların kara yolları üzerindeki hâl ve hareketleridir. Bu tanım 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun tanımlar bölümünde yer alır ve alıştırma sorularında en sık karşınıza çıkan tanımlardan biridir.

Tanımı ezberlemek yerine iki kelimesine dikkat edin:

• Hâl: durmayı, beklemeyi, park hâlinde olmayı anlatır.
• Hareket: yolda ilerlemeyi, yer değiştirmeyi anlatır.

Bu yüzden kavşakta kırmızı ışıkta bekleyen otomobil de trafiğin içindedir. Kara yolunda yürüyen bir yaya, yol kenarında geçen bir hayvan sürüsü ya da duraklamış bir kamyon da aynı şekilde trafiğin unsurudur.

Trafiğin geçtiği yer kara yoludur: trafik için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeridi, köprüler ve alanların tümü. Bir yerin kara yolu sayılması için asfalt olması ya da şehir içinde bulunması gerekmez; kamunun yararlanmasına açık olması yeterlidir.

Trafik tek başına bir olay değil, parçaları birbirini sürekli etkileyen bir sistemdir. Sistemin üç temel unsuru vardır:

• İnsan: Sürücü, yolcu ve yaya. Kararı veren, kurala uyan ya da uymayan unsurdur.
• Araç: Frenden lastiğe, ışıklardan aynalara kadar aracın teknik durumu ve bakımı.
• Yol: Yolun yapımı, bakımı, işaretlenmesi, çizgileri ve aydınlatması.

Bu üç unsuru dışarıdan etkileyen bir de çevre koşulları vardır: yağmur, sis, buzlanma, gece karanlığı, trafik yoğunluğu. Çevre koşulu kötüleştiğinde diğer üç unsurun hata payı büyür.

Sistemin mantığı şudur: güvenlik, en zayıf halka kadardır. Kusursuz bir araç ve bakımlı bir yol, dikkati dağılmış bir sürücüyle kazayı önleyemez. Kaza incelemelerinde kusurun en büyük payı da insan kaynaklı hatalara aittir; dikkatsizlik, aşırı hız, yorgunluk ve kural tanımama başta gelir. Araç ve yol kaynaklı kusurlar çok daha küçük bir pay tutar.

Trafikteki insan üç ayrı rolde bulunur ve her rolün sorumluluğu birbirinden farklıdır.

• Sürücü: Kara yolunda motorlu veya motorsuz bir aracı sevk ve idare eden kişidir. Bisiklet süren de bu tanıma girer; aracın motorlu olması şart değildir.
• Yolcu: Aracı kullanan sürücü ile hizmetliler dışında araçta bulunan kişidir. Hizmetli, araçta sürücü dışında görev yapan kişidir; otobüs muavini buna örnektir.
• Yaya: Araçta bulunmayan, kara yolunda hareketsiz ya da hareket hâlinde olan insandır.

Bu roller sabit değildir. Sabah aracını kullanan kişi öğleden sonra yolcu, akşam yaya olur. Trafik eğitiminin yalnız direksiyon başındakine değil herkese gerekli olmasının sebebi budur.

Trafik güvenliği, kara yolunda can ve mal kaybını önlemek amacıyla alınan bütün önlemlerin ve uygulanan kuralların ortak adıdır. Amaç trafiği hızlandırmak değil, düzenli ve öngörülebilir hâle getirmektir; çünkü öngörülebilir trafik güvenli trafiktir.

Güvenlik üç ayak üzerinde durur:

• Kural: Mevzuatın koyduğu hız sınırları, geçiş üstünlüğü ve işaretlere uyma gibi düzenlemeler.
• Donanım ve altyapı: Emniyet kemeri, çocuk koltuğu, kask, aracın periyodik bakımı; yolun doğru işaretlenmesi ve aydınlatılması.
• Davranış: Kuralı denetim olmadan da uygulama alışkanlığı, dikkat, sabır ve öngörülü sürüş.

Bu üçü birlikte çalışmadığında sonuç alınamaz. Araçta emniyet kemeri bulunması yetmez, takılmadıkça korumaz. Yaya geçidinin çizilmiş olması yetmez, sürücü durmadıkça geçit güvenli değildir.

Trafik kültürü, bir toplumun trafikte paylaştığı ortak davranış biçimleri, değerler ve alışkanlıklardır. Kuralı bilmekle kültür sahibi olmak aynı şey değildir: kuralı bilip yalnızca denetim varken uygulayan kişide kural bilgisi vardır ama trafik kültürü yoktur.

Trafik kültürü gelişmiş bir ortamda şunlar kendiliğinden olur:

• Yaya geçidine yaklaşan sürücü yavaşlar, karşıdan geçmek isteyeni bekler.
• Şerit daralmasında araçlar sırayla, birer birer geçer; kimse sıraya girmeden öne sokulmaz.
• Geçiş üstünlüğü olan ambulans ve itfaiye araçlarına yol verilir.
• Korna uyarı için kullanılır, öfke boşaltmak için değil.
• Sürücü hatasını fark eden kişi karşılık vermek yerine mesafe alır.

Kültür kuşaktan kuşağa aktarılır. Çocuk, kuralı kitaptan değil, araçta yanında oturduğu kişiden öğrenir. Bu yüzden trafik kültürü ancak toplumun geniş bir kesimi aynı davranışı sürdürdüğünde yerleşir.

Trafikte sorumluluk paylaşılmaz; herkese düşen kendi payıdır. “Karşıdaki de kuralı çiğnedi” savunması kişinin kendi kusurunu ortadan kaldırmaz.

Rollere göre sorumluluklar:

• Sürücü: Aracının bakımlı olması, belgelerinin geçerli olması, dinlenmiş ve alkolsüz olarak yola çıkması, hız sınırlarına ve işaretlere uyması, emniyet kemerini takması, sürerken telefonla ilgilenmemesi.
• Yolcu: Emniyet kemerini takması, sürücünün dikkatini dağıtmaması, kapıyı yol tarafına açmaması ve gerektiğinde sürücüyü uyarması.
• Yaya: Kaldırım ve yaya geçidini kullanması, ışığa uyması, gece görünür kıyafet tercih etmesi, yolu geçerken telefona bakmaması.

Bireysel sorumluluğun bir de güven prensibi boyutu vardır. Güven prensibi, kurallara uyan sürücünün diğerlerinin de kurallara uyacağını varsayarak hareket etmesidir. Ancak karşısında bir kural ihlali gördüğü anda bu varsayım biter; artık tedbir almak ve kazayı önlemek için elinden geleni yapmak zorundadır. Kendi hakkı olduğu hâlde ısrar etmek sorumluluğu ortadan kaldırmaz.