Alkol, Uyuşturucu ve Yorgunluk

Alkol, merkezî sinir sistemini yavaşlatan bir maddedir. Beynin uyarıyı algılayıp kaslara komut verme hızını düşürür. Bu yüzden alkol almış bir sürücü tehlikeyi geç fark eder, frene geç basar, direksiyonu geç kırar.

Alkolün sürücü üzerindeki başlıca etkileri:

• Tepki süresi uzar. Aynı hızda giden ayık bir sürücüye göre araç, frene basılana kadar daha uzun yol alır.
• Görme alanı daralır. Sürücü yalnızca önüne bakar, yanlardan gelen yaya ve araçları geç görür. Buna tünel görüşü denir.
• Mesafe ve hız algısı bozulur. Öndeki araca olan uzaklık ve karşıdan gelen aracın hızı doğru değerlendirilemez.
• Özgüven artar, öz denetim azalır. Sürücü kendini normalden becerikli hisseder; oysa performansı düşmüştür.

Alkolün en tehlikeli yanı budur: sürücünün kendi durumunu değerlendirme yeteneği, tam da değerlendirmesi gereken anda bozulur.

Alkollü araç kullanmada sürücünün kullandığı araca göre farklı sınırlar uygulanır:

• Hususi otomobil sürücüleri: kandaki alkol miktarı 0,50 promili geçemez.
• Diğer araç sürücüleri: sınır 0,20 promildir.
• Ticari amaçla yolcu ve yük taşımacılığı yapan araçların sürücüleri: alkollü olarak araç kullanmalarına hiç izin verilmez. Taşıdıkları can ve yük nedeniyle sorumlulukları daha ağırdır.

Yasal sınırın üzerinde alkollü olduğu tespit edilen sürücüye idari para cezası uygulanır, o an araç kullanmasına izin verilmez ve sürücü belgesi geri alınır. Geri alma süresi ihlalin tekrarına göre artar: ilk tespitte 6 ay, ikinci tespitte 2 yıl, üçüncü ve sonraki tespitlerde her seferinde 5 yıl.

Görevlinin teknik cihazla yapmak istediği ölçüme izin vermeyen sürücü de yaptırımdan kurtulmaz; hakkında idari para cezası uygulanır, araç kullanmasına izin verilmez ve sürücü belgesi geri alınır.

Kaynak: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu — alkolün etkisi altında araç sürme yasağı; Karayolları Trafik Yönetmeliği — alkol sınırları ve denetim.

Uyuşturucu veya uyarıcı madde etkisinde araç kullanmak, alkolden farklı olarak tolerans sınırı tanınmayan bir ihlaldir. Alkolde bir üst değer varken burada “az miktar” diye bir eşik yoktur; maddenin varlığının tespiti yeterlidir.

Maddeler sürücüyü iki farklı yönde bozar:

• Uyarıcı maddeler sahte bir özgüven ve enerji hissi verir. Sürücü aşırı hız yapar, risk alır, saldırgan davranır, uyarıları dikkate almaz.
• Yatıştırıcı ve uyuşturucu maddeler algıyı köreltir. Uyku hâli, bulanık görme, gecikmiş tepki ve şerit takibinde bozulma görülür.

Maddenin etki süresi kişiden kişiye değişir; etkisi geçtiği sanıldıktan sonra da yorgunluk ve dikkat dağınıklığı bir süre daha sürebilir.

Yaptırım ağırdır: sürücü belgesi 5 yıl süreyle geri alınır, idari para cezası uygulanır ve olay ceza hukuku bakımından ayrıca değerlendirilir.

Kaynak: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu — uyuşturucu veya uyarıcı maddelerin etkisi altında araç sürme yasağı.

Sürüşü bozan tek şey alkol ve uyuşturucu değildir. Doktorun yazdığı ya da eczaneden reçetesiz alınan pek çok ilaç da dikkati ve tepki hızını düşürür.

Sürüşü etkileyebilen yaygın ilaç grupları:

• Alerji ilaçları (antihistaminikler, yani alerji belirtilerini bastıran ilaçlar) ve bazı öksürük şurupları
• Sakinleştiriciler, uyku ilaçları, ruh hâlini düzenleyen ilaçlar
• Kas gevşeticiler ve güçlü ağrı kesiciler
• Göz bebeğini büyüten göz damlaları ve bazı mide ilaçları

Bu ilaçlar uyku hâli, baş dönmesi, bulanık görme, dikkat kaybı ve refleks yavaşlaması yapabilir. Alkolle birlikte alındıklarında etkileri toplanmakla kalmaz, katlanır.

Doğru davranış: ilacın kutusundaki ve kullanma talimatındaki “araç ve makine kullanımı üzerindeki etkiler” başlığını okumak, kararsız kalınca doktora ya da eczacıya sormak, uyarı varsa direksiyona geçmemektir.

Dikkat dağınıklığı, sürücünün zihninin ya da duyularının bir bölümünün sürüş dışındaki bir işle meşgul olmasıdır. Dört türü vardır:

• Görsel: gözün yoldan ayrılması (navigasyona bakmak, tabelaları okumak, kaza yerini seyretmek).
• Zihinsel: gözler yola bakarken aklın başka yerde olması (bir tartışma, iş sorunu, üzüntü).
• El/motor: elin direksiyondan ayrılması (bir şey yemek, radyoyu ayarlamak, düşen eşyayı almak).
• İşitsel: yüksek sesle çalan müzik, gürültülü tartışma.

Bir dikkat kaybı “bir saniyelik” görünse de yolda karşılığı uzun bir mesafedir. Saatte 90 kilometre hızla giden bir araç saniyede 25 metre yol alır; sürücü üç saniye ilgisini yoldan ayırdığında araç yaklaşık 75 metre ilerlemiş olur. Bu mesafe boyunca aracı kimse yönetmemektedir.

Yolcularla konuşmak, çocuklarla ilgilenmek, telefona bakmak ve yolun kenarındaki olayları izlemek en sık görülen dikkat dağıtıcılardır.

Araç kullanırken elde tutulan cep telefonuyla konuşmak yasaktır; ihlal hâlinde idari para cezası uygulanır. Yasağın nedeni yalnızca elin direksiyondan ayrılması değildir.

Mesaj yazmak ya da okumak, dikkat dağınıklığının üç türünü aynı anda oluşturur: göz ekrana kayar, el direksiyondan ayrılır, zihin yazışmaya odaklanır. Bu yüzden telefonla ilgili en tehlikeli davranış mesajlaşmadır.

Eller serbest düzenek ya da kulaklık kullanmak elin direksiyonda kalmasını sağlar; ancak konuşmanın yarattığı zihinsel meşguliyeti ortadan kaldırmaz. Konuşan sürücünün görme alanı daralır, kavşakları ve levhaları gözden kaçırma olasılığı artar.

Doğru davranış: telefonu sürüşten önce sessize almak, konuşulması gerekiyorsa güvenli ve uygun bir yerde durup ardından konuşmaktır. Duraklamanın ve park etmenin yasak olduğu yerlerde bunun için durulmaz.

Kaynak: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu — sürücülerin uyması gereken kurallar.

Yorgun sürücünün tepki süresi uzar, dikkati dalgalanır, karar verme hızı düşer. Bu tablo alkolün yarattığı bozulmaya benzer; farkı, sürücünün çoğu zaman durumun farkında olmamasıdır.

Yorgunluğun sürüş sırasındaki belirtileri:

• Sık esneme, göz kapaklarının ağırlaşması, gözlerin yanması
• Aracın şerit içinde sağa sola kayması, şerit çizgisine basma
• Hızın farkında olmadan düşüp yükselmesi
• Son geçilen kavşağın ya da levhanın hatırlanmaması
• Trafik işaretlerini geç fark etme

Alınacak önlemler: uzun yola dinlenmiş çıkmak, düzenli aralıklarla mola verip araçtan inmek ve hareket etmek, ağır ve yağlı yemekten kaçınmak, aracı havalandırmak, mümkünse yorgunluğun arttığı gece saatlerinde yola çıkmamak.

Ticari amaçla yolcu ve yük taşıyan araç sürücülerinin kesintisiz sürüş ve zorunlu dinlenme süreleri mevzuatla ayrıca sınırlandırılmıştır.

Uykusuzluk, yorgunluğun en tehlikeli biçimidir. Uykusuz sürücüde birkaç saniye süren, kişinin sonradan hatırlamadığı istemsiz uyuklamalar görülür. Buna mikro uyku denir.

Mikro uykunun tehlikesi şudur: sürücü uyuduğu için ne fren yapar ne de kaçınma manevrası dener. Araç, hızını hiç kaybetmeden yoldan çıkar ya da karşı şeride geçer. Bu nedenle uykuya bağlı kazalar genellikle ağır sonuçlanır ve olay yerinde fren izi bulunmaz.

Uykuya bağlı kazalar özellikle gece yarısından sabaha kadar olan saatlerde ve öğleden sonranın ilk saatlerinde yoğunlaşır; vücudun uyku ihtiyacı bu aralıklarda doğal olarak artar.

Uykusu gelen sürücünün yapması gereken tek şey vardır: aracı güvenli ve uygun bir yerde durdurup kısa süreli uyumak. Uyuduktan sonra birkaç dakika beklemeden yola çıkılmaz, çünkü uyanıklık hemen tam düzeye gelmez.