Geçiş Hakkı

Geçiş hakkı, yayaların ve sürücülerin yolu kullanırken diğer yol kullanıcılarına göre sahip olduğu öncelik hakkıdır. Kısacası, aynı anda aynı noktadan geçmek isteyen iki yol kullanıcısından hangisinin önce geçeceğini belirler.

Bu hak kişiye değil duruma bağlıdır: aynı sürücü bir kavşakta öncelikli olur, bir sonrakinde yol vermek zorunda kalır. Geçiş hakkı; aracın markasına, büyüklüğüne ya da sürücünün deneyimine göre değişmez. Yalnızca bulunduğunuz yola, işaretlere ve karşınızdaki aracın durumuna bakılır.

Sürücülükte en çok tekrarlanan cümle şudur: geçiş hakkı alınmaz, verilir. Kural size önceliği verse bile karşıdaki sürücü durmuyorsa ısrar etmek hak aramak değil, kaza nedenidir. Trafikte haklı olmak çarpışmayı önlemez.

Geçiş hakkı üç ana kaynaktan doğar:

• Yayanın önceliği: Yaya geçidinde ve dönüş yaptığınız yolun yaya geçidinde öncelik yayanındır.
• Kuralın verdiği öncelik: Ana yoldaki araç, doğru giden araç, eş değer yollarda sağdan gelen araç.
• Görev hâlindeki araçlar: Geçiş üstünlüğü olan araçlar herkesin önündedir.

Bu ünitede sık geçen üç terimi baştan ayırmak işinizi kolaylaştırır: geçiş hakkı sıra kuralıdır, geçiş kolaylığı o sırayı karşı tarafa bırakma davranışıdır, geçiş üstünlüğü ise belirli araçlara tanınan ayrıcalıktır.

Yaya, trafikteki en korunmasız kullanıcıdır; bu yüzden kurallar yayayı önceliklendirir. Sürücü olarak yayaya geçiş hakkı vermeniz gereken başlıca yerler şunlardır:

• Yaya geçidi: Geçitte ya da geçide girmek üzere olan yayaya yol verilir. Yaya geçidine yaklaşırken hızınızı azaltmanız, gerekiyorsa durmanız gerekir.
• Dönüş yaptığınız yol: Sağa veya sola dönerken gireceğiniz yolun yaya geçidinde yaya varsa beklemek zorundasınız. Dönüş yapıyor olmak yayanın önceliğini ortadan kaldırmaz.
• Okul geçidi: Okul geçitlerinde ve görevlinin işaret verdiği durumlarda durulur.
• Korunması gereken yayalar: Çocuk, yaşlı, engelli ve görme engelli yayalara geçiş kolaylığı sağlanır. Beyaz baston taşıyan ya da yola girmek üzere olan görme engelli bir yaya gördüğünüzde aracınızı durdurmanız beklenir.

Yaya geçidinde duran bir aracın yanından geçmeyin. O araç büyük olasılıkla sizin göremediğiniz bir yayaya yol veriyordur; yanından geçmek en tehlikeli kaza türlerinden birini doğurur.

Geçiş kolaylığı, bir başka yol kullanıcısının geçişini rahatlatmak için sürücünün yavaşlaması, durması, sağa yanaşması ya da gerektiğinde geri manevra yapmasıdır. Nezaket gibi görünür ama pek çok durumda kuralın kendisidir.

En çok karşılaşılan örnekler:

• Dar ve eğimli yolda karşılaşma: İnen araç, çıkan araca geçiş kolaylığı sağlar ve gerekirse geri manevra yapar. Nedeni basittir: yokuş yukarı duran bir aracın yeniden kalkması hem zor hem risklidir. İnen aracın geri gitmesinin güç veya tehlikeli olduğu yerlerde kolaylığı, geri manevrası daha güvenli olan araç sağlar.
• Duraktan çıkan toplu taşıma aracı: Yerleşim yeri içinde duraktan ayrılmak için işaret veren toplu taşıma aracına geçiş kolaylığı sağlanır.
• Sesli ve ışıklı uyarı veren araç: Geçiş üstünlüğüne sahip araç yaklaşırken sağa yanaşıp yol açılır.
• Manevra hâlindeki araç: Park yerinden çıkan, dar geçitte sıkışan ya da geri manevra yapan araca alan bırakmak da geçiş kolaylığıdır.
• Korunmaya muhtaç yol kullanıcısı: Yaşlı, engelli ve çocuk yayalar ile bisiklet sürenlere alan bırakmak.

Geçiş kolaylığı sağlarken niyetinizi karşı tarafa anlaşılır biçimde göstermek önemlidir: erken yavaşlayın, sinyalinizi verin, göz teması kurun. Anlaşılmayan iyi niyet karşı sürücüde tereddüt yaratır; tereddüt de kavşakta kazaya dönüşür.

Geçiş üstünlüğü, belirli araç sürücülerinin görev sırasında trafik kısıtlama ve yasaklarına bağlı olmamasıdır. Bu araçlar görevdeyken hız sınırının üstünde ilerleyebilir, kırmızı ışıkta geçebilir, normalde girilmeyen yönlere girebilir. Ancak bu ayrıcalık üç şarta bağlıdır:

• Yalnızca görev sırasında geçerlidir; görev dışında bu araçların hiçbir ayrıcalığı yoktur.
• Sesli (siren) ve ışıklı (tepe lambası) uyarı işaretlerinin birlikte verilmesi gerekir. Yalnız ışık ya da yalnız siren yeterli değildir.
• Can ve mal güvenliği tehlikeye sokulmamalıdır. Kırmızı ışıkta geçerken bile yavaşlayıp yolun boş olduğundan emin olmak zorundadır.

Kendi aralarındaki sıra. Geçiş üstünlüğü olan araçlar birbirleriyle karşılaştığında da bir sıra vardır. Kursta öğretilen sıra şudur: önce cankurtaran ile yaralı ve acil hasta taşıyan araçlar, sonra itfaiye araçları, ardından trafik hizmetine ait araçlar (polis ve jandarma trafik ekipleri), en sonda sivil savunma araçları. Organ ve doku nakli yapan araçlar cankurtarandan hemen sonra sayılır. Sıralamayı akılda tutmak için CİPS kısaltmasını kullanabilirsiniz: Cankurtaran, İtfaiye, Polis, Sivil savunma.

Geçiş üstünlüğü tanınan araçlar bu dördüyle sınırlı değildir; hükümlü ve tutuklu taşıyan araçlar gibi başka araç türleri de listede yer alır. Tam liste ve kesin sıra, Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin geçiş üstünlüğüne ilişkin hükümlerinde düzenlenmiştir.

Sürücü olarak ne yapmalısınız? Sireni duyduğunuzda panikle fren yapmadan yavaşlayın, aracı sağa yanaştırıp durun; kavşak içindeyseniz önce kavşağı boşaltın. Geçiş üstünlüğü olan aracın hemen arkasına takılıp onun açtığı yoldan yararlanmak hem tehlikelidir hem de kurallara aykırıdır: o araç geçtikten sonra trafik normale döner ve arkasındaki araç, karşıdan gelenlerin hiç beklemediği bir yerde kalır.

Kavşak, iki veya daha çok kara yolunun kesişmesi ya da birleşmesiyle oluşan ortak alandır ve trafikte kazaların yoğunlaştığı noktalardan biridir. Bir kavşakta kimin önce geçeceğini bulurken hep aynı sırayla bakılır:

1. Trafik görevlisi — varsa onun işareti her şeyin üstündedir; ışık kırmızı yansa bile görevlinin talimatı uygulanır.
2. Trafik ışığı — görevli yoksa geçiş sırasını ışık belirler.
3. Trafik işaret levhaları — ışık yoksa ya da çalışmıyorsa levhalar (“ana yol”, “yol ver”, “dur”) geçerlidir.
4. Yol üzerindeki yatay işaretler — çizgiler ve yön okları.
5. Genel trafik kuralları — yukarıdakilerin hiçbiri yoksa kural devreye girer.

Bu sıralama yalnızca kavşaklar için değil, düzenlemelerin birbiriyle çeliştiği her yer için geçerlidir. Üstteki bir düzenleme varsa alttakine bakılmaz.

Kavşaklar iki gruba ayrılır. Kontrollü kavşak, trafik görevlisi, ışık ya da levhayla düzenlenmiş kavşaktır. Kontrolsüz kavşak ise hiçbir düzenlemenin bulunmadığı kavşaktır; burada yalnızca genel kurallar geçerlidir.

Hiçbir düzenlemenin bulunmadığı kavşakta yol verme sırası şöyledir:

• Bütün sürücüler, geçiş üstünlüğüne sahip araçlara yol verir.
• Bütün sürücüler, doğru geçen raylı taşıta (tramvay) yol verir. Raylı taşıt şerit değiştiremediği için öncelik ondadır.
• Tali (bağlantı) yoldan gelen sürücü, ana yoldaki araca yol verir.
• Bölünmüş yola çıkan sürücü, bölünmüş yoldaki araca yol verir.
• Bir iz, mülk, park yeri ya da akaryakıt istasyonu gibi bir alandan kara yoluna çıkan sürücü, kara yolundaki araçlara yol verir.
• Kavşak kolları trafik yoğunluğu bakımından farklıysa, az yoğun koldan gelen sürücü çok yoğun koldaki araçlara yol verir.
• Eş değer yollarda sağdan gelen araç önce geçer.
• Motorsuz araç sürücüleri motorlu araçlara; lastik tekerlekli traktör ve iş makinesi sürücüleri de diğer motorlu araçlara yol verir.

Uygulamada işinizi kolaylaştıracak yöntem şudur: kavşağa yaklaşırken önce “ben ana yolda mıyım?” diye sorun. Cevap net değilse hızınızı kesin ve yol vermeye hazır olun. Kontrolsüz kavşakta hız, hatanın bedelini büyüten tek etkendir.

Sola dönecek sürücü, karşı yönden gelip doğru geçen araçlara ve gireceği yoldaki yayalara yol verir. Sağa dönen sürücü de gireceği yoldaki yaya geçidinde yayayı bekler; dönüş yapıyor olmak yayanın önceliğini ortadan kaldırmaz.

Dönel kavşakta (göbekli kavşak) geçiş hakkı, kavşak içinde dönmekte olan araçlarındır. Kavşağa girecek sürücü bekler, içerideki araç akışını kesmez. Kavşak içinde sollamak, şerit değiştirmek, duraklamak, park etmek ve geri gitmek yasaktır.

Bir kavşağa girmeden önce hızınızı azaltın ve karşı çıkışın açık olduğundan emin olun. Karşı taraf tıkalıysa ışık yeşil olsa bile kavşağa girmeyin; kavşağın ortasında kalan tek bir araç bütün yönleri kilitler. Kavşağa yaklaşırken dönüş niyetinizi erken ve açık biçimde sinyalle bildirmek, arkanızdaki ve karşınızdaki sürücünün kararını kolaylaştırır.

Dönüşten önce şerit seçimini de erken yapın: sola dönecekseniz uygun şeride zamanında geçin, sağa dönecekseniz sağa yanaşın. Son anda şerit değiştirerek dönüş yapmak, geçiş hakkı size ait olsa bile kaza doğurur.