Çevre Bilgisi

Çevre, canlıların yaşamları boyunca ilişkilerini sürdürdükleri ve karşılıklı olarak etkileşim içinde bulundukları fiziki, biyolojik, sosyal, ekonomik ve kültürel ortamdır. Yani yalnızca ağaç, hava ve su değil; içinde yaşadığımız düzenin tamamıdır.

Ünite boyunca karşına çıkacak kavramlar:

• Ekosistem: Canlıların birbiriyle ve cansız çevreyle kurduğu denge.
• Çevre kirliliği: Çevrede canlı sağlığını, çevresel değerleri ve ekolojik dengeyi bozacak olumsuz gelişmeler.
• Emisyon: Yakıtın yanmasıyla havaya bırakılan gaz ve partiküller.
• Sera etkisi: Atmosferdeki sera gazlarının ısıyı tutarak yeryüzünü ısıtması.
• Sürdürülebilirlik: Bugünün ihtiyacını, gelecek kuşakların hakkını yemeden karşılamak.

Çevre bilinci ise sürücünün kendi davranışının bu tabloda bir payı olduğunu fark etmesi ve buna göre davranmasıdır. Trafikte çevreyi kirleten, araç değil sürücünün alışkanlıklarıdır.

Motorlu araç, yakıtı yakarak hareket eder. Bu yanma sonunda egzozdan karbon monoksit (CO), azot oksitler (NOx), yanmamış hidrokarbonlar (HC), kükürt dioksit (SO₂) ve partikül madde (is, kurum) çıkar.

• Karbon monoksit renksiz ve kokusuzdur, fark edilmeden zehirler. Kapalı garajda motoru çalışır durumda bırakmak ölümcüldür.
• Azot oksitler ve kükürt dioksit havadaki nemle birleşerek asit yağmuru oluşturur.
• Karbondioksit (CO₂) doğrudan zehirli değildir ama başlıca sera gazıdır. Araçların atmosfere bıraktığı bu gaza karbon salımı denir ve küresel ısınmanın önemli kaynaklarındandır.

Araçların egzoz gazlarının belirlenen sınırların altında kalıp kalmadığı egzoz gazı emisyon ölçümü ile yetkili istasyonlarda denetlenir; ölçüm sonucunu gösteren belge araçta bulundurulur. Ölçüm yaptırmamak ve sınırı aşan araçla trafiğe çıkmak yaptırıma bağlıdır (Çevre Kanunu ve egzoz gazı emisyon ölçümüne ilişkin düzenlemeler).

Egzozdan çıkan dumanın rengi de bilgi verir: mavimsi duman motorun yağ yaktığını, siyah duman yakıtın tam yanmadığını gösterir. İkisi de bakım gerektiren, emisyonu artıran durumlardır.

Gürültü, istenmeyen ve rahatsız edici sestir. Trafikteki başlıca kaynakları: gereksiz korna, yüksek devirde çalıştırılan motor, delik veya değiştirilmiş egzoz, ani hızlanmalar ve araç içindeki yüksek sesli müzik.

Korna kullanma kuralları: Korna bir iletişim aracıdır, sabırsızlık göstergesi değildir. Yalnızca tehlikeyi önlemek ve gerekli uyarıyı vermek amacıyla, kısa süreli çalınır. Yerleşim yerlerinde gereksiz ve sürekli korna çalmak yasaktır; ses yasağı levhası bulunan yerlerde, hastane ve okul çevrelerinde korna çalınmaz. Gece yerleşim yeri içinde uyarı için korna yerine kısa süreli ışık (selektör) tercih edilir. Geçiş üstünlüğüne sahip araçlar dışındaki araçlara siren, çakar gibi özel ses ve ışık donanımı takmak yasaktır.

Müzik ve haberleşme araçları: Yüksek sesle müzik, dışarıdaki korna, siren ve fren seslerini duymanı engeller; dikkatini de dağıtır. Sürüş sırasında elde telefon kullanmak yasaktır, konuşmak zorundaysan güvenli bir yerde durmalısın.

Gürültüye ilişkin yasal çerçeve Çevre Kanunu ile çevresel gürültünün değerlendirilmesine dair düzenlemelerden ve kara yolları trafik mevzuatındaki gereksiz gürültü yasağından oluşur.

Toprak kirliliği. Araçtan sızan veya dökülen motor yağı, antifriz ve fren hidroliği toprağı zehirler. Değişen atık yağın toprağa, kanalizasyona ya da yol kenarına dökülmesi yasaktır; yetkili toplama noktalarına verilir. Kimyasal ve radyoaktif madde taşıyan araçlar sızdırmaz kaplar, uygun işaretleme ve izinle yola çıkar. Dökülebilecek, tozabilecek veya sızabilecek yükler örtülerek taşınır. Araçtan atılan sigara izmariti ve cam parçaları, özellikle kuru mevsimde orman yangınının en bilinen nedenlerindendir.

Su kirliliği. Deniz kıyılarından ve dere yataklarından izinsiz kum, çakıl alınması kıyıyı ve akarsu düzenini bozar; bu alanlara hafriyat ve atık dökmek yasaktır. Aracı dere, göl veya deniz kenarında yıkamak deterjanı ve yağı doğrudan suya karıştırır. Toprağa sızan yakıt ve yağ süzülerek yer altı suyuna ulaşır.

Ekonomik sürüş yalnızca cebini değil çevreyi de korur: az yakıt, az emisyon demektir.

• Trafiği önden okuyarak sabit hızda sür; ani kalkış ve sert frenlemeden kaçın.
• Uygun vitesi kullan; motoru yüksek devirde zorlama, gereksiz yere düşük viteste gezinme.
• Lastik hava basıncını düzenli kontrol et; basıncı düşük lastik yuvarlanma direncini ve tüketimi artırır.
• Kullanmadığın tavan taşıyıcıyı ve gereksiz yükü araçtan indir; ikisi de hava direncini ve ağırlığı artırır.
• Uzun beklemelerde motoru rölantide çalışır bırakma.
• Klimayı gerektiği kadar kullan; yüksek hızda açık cam hava direncini artırdığı için klima daha verimli olabilir.
• Yolculuğunu planla: rota ve saat seçimi, gereksiz kilometreyi ve trafikte beklemeyi azaltır.

Araç bakımının çevreye etkisi doğrudandır. Bakımı aksatılan araç daha çok yakıt yakar ve daha çok zararlı gaz salar; kirli hava filtresi, ayarı bozuk yakıt sistemi ve arızalı egzoz donanımı emisyonu yükseltir. Değişen yağ, akü, lastik ve filtreler çöpe değil yetkili toplama noktalarına verilir.

İnsanda: Egzoz gazları ve partikül madde solunum yolu hastalıklarını, astımı ve alerjileri artırır. Karbon monoksit kanın oksijen taşıma kapasitesini düşürür. Gürültü ise işitme kaybına, uyku bozukluğuna, strese ve tansiyon yükselmesine yol açar; uykusu bölünen sürücünün dikkati ve tepki süresi bozulur.

Bitkilerde: Asit yağmuru yaprakları yakar ve toprağı asitleştirir, verim düşer. Yol kenarındaki tozlanma yaprak yüzeyini kapatarak fotosentezi engeller.

Hayvanlarda: Kara yolları yaşam alanlarını böler, hayvanların yola çıkmasıyla çarpışmalar yaşanır. Kirlenen su kaynakları ve otlaklar hayvan sağlığını bozar; sürekli gürültü barınma ve üreme düzenini olumsuz etkiler.

Sürdürülebilir ulaşım, aynı ulaşım ihtiyacını daha az kaynak ve daha az salımla karşılamaktır. Kursiyer olarak uygulayabileceklerin:

• Kısa mesafelerde yürümek veya bisiklet kullanmak.
• Uygun olduğunda toplu taşımayı tercih etmek.
• Aynı yöne giden kişilerle araç paylaşmak; aracı boş değil dolu kullanmak.
• Yolculukları birleştirip planlamak, gereksiz seferleri azaltmak.
• Araç alırken yakıt verimi ve emisyon değerine bakmak; elektrikli ve hibrit seçenekleri değerlendirmek.
• Uzun mesafe yük ve yolcu taşımacılığında demir yolu ile deniz yolunu desteklemek.

Kara yolları trafik mevzuatında tedbirsiz ve saygısız araç sürme başlığı altında sürücüye yasaklananlar şunlardır: araçları gelişigüzel bırakmak, zorunlu bir neden olmadan ani fren yapmak, kornayla veya başka biçimde gereksiz gürültü çıkarmak, seyir hâlinde sigara içmek, araçtan sigara külü, izmarit ve başka şeyler atmak. Yayalara ve diğer araçlara su, çamur sıçratmamak da sürücünün ödevidir.

Hayvanlara karşı sorumluluk. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu sürücüye de yükümlülük getirir. Aracıyla bir hayvana çarpan sürücü durmalı, hayvanı en yakın veteriner hekime veya yetkili birime ulaştırmalı ya da durumu ilgililere bildirmelidir. Hayvanları kasten yaralamak, terk etmek ve uygun olmayan koşullarda taşımak yasaktır. Kara yolunda hayvan veya hayvan sürüsüyle karşılaşan sürücü hızını düşürür, kornayla ürkütmez, geçmek için sabreder.

Harita, yeryüzünün kuşbakışı görünümünün belli bir oranda küçültülerek düzleme çizilmesidir.

Haritayı yönüne göre koyma. Haritanın üst kenarı kuzeyi gösterir. Haritayı okurken pusulayla ya da bildiğin bir yön işaretiyle haritanın kuzeyini arazinin kuzeyine çevirirsen, harita üzerindeki sağ-sol araziyle örtüşür ve karışıklık kalmaz.

Yön bulma. Kuzey üstteyse sağ doğu, sol batı, alt güney olur. Güneş doğu yönünden doğar, batı yönünden batar; öğle vakti cisimlerin gölgesi ülkemizde kuzeyi gösterir.

Ölçek. Ölçek, haritanın küçültme oranıdır. Payda büyüdükçe (örneğin 1/1.000.000) ölçek küçülür: geniş alan görünür, ayrıntı azalır — şehirler arası yolculuk planı için uygundur. Payda küçüldükçe (örneğin 1/25.000) ölçek büyür: dar alan görünür, ayrıntı artar — şehir içi ve yakın çevre için uygundur.

Şekil ve semboller. Her haritanın bir işaret anahtarı (lejant) vardır. Otoyol, devlet yolu ve il yolu farklı renk ve kalınlıkta çizilir; yol üzerindeki rakamlar iki nokta arasındaki mesafeyi kilometre olarak verir. Akaryakıt, dinlenme tesisi, hastane, havalimanı ve feribot gibi semboller yolculuk planlarken mola ve rota seçimini kolaylaştırır.