Trafik Mevzuatı

Mevzuat, bir alanı düzenleyen yazılı kuralların bütünüdür. Trafikte bu bütünün tepesinde 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu bulunur. 1983 yılında kabul edilen bu Kanun, kara yollarında can ve mal güvenliğini sağlamayı amaçlar ve kuralların genel çerçevesini çizer. Kanunu Türkiye Büyük Millet Meclisi çıkarır.

Karayolları Trafik Yönetmeliği ise Kanun'a dayanılarak hazırlanır ve Kanun'un nasıl uygulanacağını ayrıntılı biçimde gösterir. Sürücü belgesi sınıfları, yaş ve öğrenim şartları, trafik işaretlerinin anlamları gibi ayrıntılar yönetmelikte yer alır.

• Kanun çerçeveyi çizer, yönetmelik uygulamayı ayrıntılandırır.
• Yönetmelik, Kanun'a aykırı hüküm getiremez.
• Bir konu ikisinde de geçiyorsa Kanun üstündür.

Bu ikisinin altında ayrıca genelge ve tebliğ gibi daha ayrıntılı düzenlemeler bulunabilir; hepsi Kanun ve yönetmelikle uyumlu olmak zorundadır.

Sürücü belgesi, hangi tür aracı kullanabileceğinizi gösterir; her sınıf farklı bir araç grubuna karşılık gelir. Ülkemizde kullanılan sınıflar şunlardır: M, A1, A2, A, B1, B, BE, C1, C1E, C, CE, D1, D1E, D, DE, F ve G.

Bu listeyi ezberlemek yerine mantığını kavramak daha kolaydır:

• M: motorlu bisiklet (moped)
• A ile başlayanlar: motosikletler (A1 en küçük, A en geniş yetki)
• B ile başlayanlar: otomobil ve hafif araçlar
• C ile başlayanlar: kamyon gibi yük taşıyan ağır araçlar
• D ile başlayanlar: minibüs ve otobüs gibi yolcu taşıyan araçlar
• F: traktör, G: iş makinesi

Sonunda 1 olan sınıflar (A1, B1, C1, D1) daha hafif ve düşük kapasiteli aracı; harfin tek başına hâli (A, B, C, D) daha geniş yetkiyi anlatır.

Bir sınıf belgesi, kendi grubunun dışındaki araçları kullanma hakkı vermez. Örneğin B sınıfı belgeyle otobüs kullanılamaz.

Sürücü belgesi almak için yaş, öğrenim, sağlık ve adli sicil şartlarının hepsi birden aranır. Bu şartlar Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 76. maddesinde düzenlenmiştir.

• Yaş: Sınıfa göre değişir. M, A1 ve B1 için 16, B için 18 yaşın doldurulması gerekir. Yük ve yolcu taşıyan ağır sınıflarda yaş sınırı daha yüksektir.
• Öğrenim: Hafif sınıflarda en az ilkokul düzeyinde öğrenim yeterliyken, ağır vasıta sınıflarında en az ortaokul (sekiz yıllık temel eğitim) düzeyi aranır.
• Sağlık: Yetkili sağlık kuruluşundan, sürücü olmaya elverişli olunduğunu gösteren rapor alınır.
• Adli sicil: Kanunda sayılan belirli suçlardan hüküm giymemiş (mahkemece cezalandırılmamış) olmak gerekir.
• Kurs ve sınav: Teorik ve direksiyon eğitimini tamamlayıp sınavlarda başarılı olmak gerekir.

18 yaşını doldurmamış kursiyerlerden ayrıca veli ya da vasi muvafakatnamesi istenir. Muvafakatname, velinin veya vasinin yazılı izin belgesidir.

Kara yolunda motorlu araç kullanmak için, o araca uygun sınıfta sürücü belgesi bulundurmak zorunludur. Belgesi hiç olmayan, belgesi geri alınmış ya da aracın sınıfına uymayan belgeyle direksiyona geçen kişi bu yasağı ihlal etmiş olur.

Sonuçları yalnızca sürücüyle sınırlı kalmaz:

• Sürücüye idari para cezası uygulanır.
• Araç trafikten men edilir; yerinde belgeli başka bir sürücü yoksa araç çekilir.
• Aracını, sürücü belgesi olmadığını bildiği hâlde bir kişiye veren araç sahibi de ayrıca cezalandırılır.
• Davranışın tekrarlanması hâlinde yaptırım ağırlaşır.

Kursta direksiyon eğitimi alan kursiyer, yalnızca eğitmen gözetiminde ve eğitime ayrılmış araçta direksiyona geçebilir.

Trafik kurallarına aykırı davranışların büyük bölümü hukukta kabahat sayılır. Kabahat, mahkemeye gitmeden idarenin (trafik biriminin) doğrudan yaptırım uyguladığı hafif aykırılıktır. Kırmızı ışıkta geçmek, hız sınırını aşmak, emniyet kemeri takmamak bu gruptadır.

Küçük bir bölüm ise doğrudan suçtur; bunlar savcılık soruşturması ve mahkeme kararıyla sonuçlanır. Trafikle bağlantılı başlıca suç örnekleri:

• Aracı, başkalarının hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde kullanmak
• Alkol veya uyuşturucu madde etkisinde güvenli sürüş yeteneğini yitirmiş hâlde araç kullanmak
• Kaza sonucu dikkatsizlikle bir kişinin yaralanmasına veya ölümüne yol açmak
• Kaza yerinden kaçmak, yaralıya yardım yükümlülüğünü yerine getirmemek
• Belgede sahtecilik yapmak

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: kabahatte tutanak ve idari para cezası vardır, suçta ise ayrıca ceza davası açılır. Bir olay hem kabahat hem suç unsuru taşıyabilir; o zaman ikisi birlikte işletilir.

İdari yaptırım, mahkeme kararı beklenmeden trafik birimince uygulanan tedbir ve cezaların ortak adıdır. Trafikte uygulanan başlıca idari yaptırımlar şunlardır:

• İdari para cezası
• Ceza puanı yazılması
• Sürücü belgesinin geçici olarak geri alınması
• Sürücü belgesinin iptali
• Aracın trafikten men edilmesi
• Araç tescil belgesi veya plakanın geri alınması

Bir ihlalde bu yaptırımların birden fazlası aynı anda uygulanabilir. Örneğin belgesiz araç kullanan sürücüye hem para cezası verilir hem araç trafikten men edilir.

İdari para cezası, tutanağın size tebliğ edilmesiyle (resmen bildirilmesiyle) işlerlik kazanır. Erken ödeme süresi içinde peşin ödenirse cezanın dörtte biri oranında indirim uygulanır.

Ceza puanı, kural ihlallerini tek tek değil toplu olarak izlemek için kurulmuş bir sicil sistemidir. Her ihlal türünün ağırlığına göre bir puan karşılığı vardır ve bu puanlar sürücünün adına işlenir.

İşleyişi kademelidir:

• İhlalin işlendiği tarihten geriye doğru bir yıl içinde toplam 100 ceza puanını dolduran sürücünün belgesi iki ay süreyle geri alınır ve sürücü eğitime alınır.
• Aynı bir yıllık dönem içinde ikinci kez 100 puanı dolduran sürücünün belgesi dört ay süreyle geri alınır; ayrıca psikoteknik değerlendirmeden (dikkat, tepki ve algı ölçen bilgisayarlı testten) ve psikiyatri uzmanı muayenesinden geçmesi gerekir.
• Aynı dönem içinde üçüncü kez 100 puanın doldurulması hâlinde sürücü belgesi iptal edilir.

Puanlar süresiz birikmez; hesap daima geriye doğru bir yıllık dönem üzerinden yapılır.

Kaynak: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu — ceza puanı ve sürücü belgesinin geri alınması.

Geri alma geçicidir, iptal kalıcıdır. Geri alınan belge, süre dolduğunda ve varsa eğitim ya da muayene şartı yerine getirildiğinde sahibine iade edilir. İptal edilen belge ise geçersiz hâle gelir.

Belgenin geri alınmasına yol açan başlıca durumlar:

• Bir yıllık dönemde 100 ceza puanının doldurulması
• Alkol veya uyuşturucu madde etkisinde araç kullanmak
• Hız sınırını yüksek oranda aşma ihlalini belirli bir süre içinde birden çok kez tekrarlamak
• Sürücü olmaya engel bir sağlık durumunun sonradan ortaya çıkması

İptal ise ceza puanının üçüncü kez dolması, belgenin sahte ya da yanıltıcı belgeyle alındığının anlaşılması veya kanunda sayılan suçlardan mahkûmiyet gibi ağır hâllerde söz konusu olur. Belgesi iptal edilen kişi, yeniden belge alabilmek için baştan kurs ve sınav sürecinden geçer.

Trafikten men, sürücüye değil araca uygulanan bir tedbirdir. Aracın kara yolunda kullanılması geçici olarak durdurulur; eksiklik giderilene kadar araç bağlanır ya da uygun bir yere çekilir.

Aracın trafikten men edilmesine yol açan tipik durumlar:

• Sürücü belgesi olmayan kişinin aracı kullanması
• Zorunlu mali sorumluluk sigortasının (trafik sigortası) bulunmaması
• Periyodik muayenenin süresinde yaptırılmamış olması
• Aracın teknik durumunun güvenli sürüşe elverişsiz olması
• Ölçü ve ağırlık sınırlarının aşılması ya da güvenli olmayan yükleme

Eksiklik giderildiğinde ve varsa masraflar ödendiğinde araç sahibine iade edilir.

Haksız bulduğunuz bir trafik idari para cezasına itiraz edebilirsiniz. Bu itiraz trafik birimine değil, yargıya yapılır.

• İtiraz makamı: Cezanın verildiği yerdeki sulh ceza hâkimliğidir.
• Süre: Tutanağın size tebliğ edildiği (resmen bildirildiği) tarihten itibaren 15 gündür. Bu süre kaçırılırsa ceza kesinleşir.
• Biçim: Başvuru dilekçeyle yapılır ve harç alınmaz.
• Sürücü belgesinin geri alınması veya aracın trafikten men edilmesi gibi tedbirlere karşı da aynı yol izlenir.

Cezayı erken ödemek de bir haktır: idari para cezası öngörülen erken ödeme süresi içinde peşin ödenirse cezanın dörtte biri oranında indirim uygulanır. Peşin ödeme, itiraz hakkınızı ortadan kaldırmaz.

Kaynak: Kabahatler Kanunu — idari para cezasına karşı başvuru yolu ve peşin ödeme indirimi.