Trafikte Hak İhlalleri

Kara yolu, hiç kimsenin tek başına sahibi olmadığı ortak bir alandır. Bu alanda herkesin güvenle ilerleme, zamanında varma, gürültüden ve kirlilikten korunma hakkı vardır. Bir davranış bu haklardan birini daraltıyorsa hak ihlali olur.

Hak ihlalleri dört yöne doğru işler:

• Yanı başımızdaki bireylere (yaya, yolcu, diğer sürücü)
• Birlikte yaşadığımız topluma
• Yolu paylaştığımız diğer canlılara
• Bize emanet olan doğaya ve kamu malına

Hak ihlali her zaman bir kural ihlaliyle aynı şey değildir. Kırmızı ışıkta geçmek hem kural hem hak ihlalidir; ancak arkadaki araca uzun uzun korna çalmak para cezası doğurmasa bile karşıdakinin huzur hakkını çiğner. Trafik adabı, tam da cezanın bittiği yerde başlar.

En çok mağdur eden ihlaller, doğrudan bir kişinin yolunu ya da huzurunu kesenlerdir:

• Yaya geçidinde bekleyen yayaya yol vermemek
• Kaldırıma, yaya yoluna ya da bisiklet yoluna park etmek
• Engellilere ayrılmış park yerini işgal etmek
• Otobüs durağını, apartman ya da hastane girişini kapatmak
• İkinci sıraya park edip bir aracı hapsetmek
• Karşıdan gelen sürücünün gözünü uzun hüzmeli farla (yaygın adıyla uzun far) almak
• Su birikintisinden hızla geçip yayaya çamur sıçratmak

Bu davranışların ortak yanı, karşıdakine seçme hakkı bırakmamasıdır. Kaldırıma park eden sürücü, bebek arabasıyla yürüyen bir anneyi kara yoluna inmek zorunda bırakır.

Gürültü, gözle görülmediği için hafife alınan bir hak ihlalidir. Yüksek sesli müzik, gazlanan motor, kurallara aykırı biçimde değiştirilmiş egzoz düzeni ve gece çalınan korna; çevredeki insanların dinlenme ve uyuma hakkını doğrudan zedeler.

Aracın ses ve egzoz düzenini kurallara aykırı biçimde değiştirmek yasaktır (kaynak: Karayolları Trafik Yönetmeliği — araçların ses ve egzoz düzenine ilişkin teknik şartlar).

Gürültüyü azaltmak için:

• Müziği cam kapalıyken, kendinize yetecek düzeyde dinleyin.
• Yerleşim yerinde motoru boş yere gazlamayın.
• Gece saatlerinde sesinizi ve kornanızı kısın.
• Hastane, okul ve ibadet yeri çevresinde daha dikkatli olun.
• Egzoz düzenini fabrika çıkışındaki hâliyle kullanın.

Bunların hiçbiri para ya da izin gerektirmez; yalnızca farkındalık ister.

Bazı davranışlar tek bir kişiyi değil, arkadaki bütün sırayı mağdur eder:

• Emniyet şeridinden (yolun sağındaki, arızalanan ve acil durum araçlarına ayrılan şerit) ilerleyip sıra bekleyenlerin önüne geçmek
• Kavşağın ortasında kalarak yan yolları kilitlemek
• Toplu taşımaya ayrılmış şeridi işgal etmek
• Hatalı park ile dar sokağı tıkamak
• Geçiş üstünlüğü olan (yani kendisine öncelikle yol verilmesi gereken) ambulans, itfaiye ve polis aracına yol açmamak

Bu ihlallerin ortak sonucu şudur: bir kişinin kazandığı birkaç dakikanın bedelini onlarca kişi öder.

Korna bir öfke aracı değil, ikaz aracıdır. Yalnızca bir tehlikeyi önlemek ya da geçme niyetini bildirmek için, kısa süreyle kullanılır (kaynak: Karayolları Trafik Yönetmeliği — sesli ikaz cihazlarının kullanımı).

Hak ihlali sayılan korna kullanımları:

• Yeşil ışık yandığı anda öndekini dürtmek
• Selamlaşmak için çalmak
• Düğün ya da kutlama konvoyunda sürekli çalmak
• Sabırsızlığını duyurmak için uzun uzun basmak
• Yerleşim yerinde gece saatlerinde çalmak

Hastane, okul ve ibadet yeri çevresinde bu duyarlılık daha da artar.

Yolu yalnızca insanlar kullanmaz. Yerleşim yeri dışındaki yollarda evcil ve yabani hayvanlar kara yoluna çıkabilir; bunu bildiren uyarı işaretleri de bu yüzden vardır.

Hayvan gördüğünde hızını azaltmayan, korna ile ürküten ya da çarptığı hayvanı yolun ortasında bırakıp giden sürücü hem o canlının hem arkadan gelenlerin hakkını ihlal eder. Yolda hayvan görünce ani direksiyon kırmak yerine kontrollü biçimde yavaşlamak hem sizi hem onu korur; ani manevra aracın devrilmesine ya da karşı şeride geçmesine yol açabilir.

Canlılara verilen görünmeyen zarar ise egzoz gazıdır. Kirli hava yalnızca insanı değil, yol kenarındaki bitki örtüsünü ve yaban hayatını da etkiler.

Yakıt tasarrufu yalnızca cep meselesi değildir; daha az yakıt yakmak doğrudan daha az egzoz gazı, daha temiz hava demektir.

Tüketimi düşüren alışkanlıklar:

• Sert kalkıştan ve ani frenden kaçınmak, trafiği önden okuyup akışa uymak
• Uzun beklemelerde motoru çalışır durumda tutmamak
• Lastik basıncını üreticinin belirttiği düzeyde tutmak
• Kullanılmayan tavan portbagajını, taşıyıcıyı ve gereksiz yükü indirmek
• Motoru zorlamayan, uygun vitesle sürmek
• Aracın periyodik bakımını zamanında yaptırmak
• Yola çıkmadan rotayı planlayıp boş tur atmamak

Bu alışkanlıkların hepsi aynı zamanda aracın ömrünü uzatır ve sürüşü güvenli hâle getirir.

Trafik levhaları, bariyerler, aydınlatma direkleri, yol çizgileri, refüjler (gidiş ve geliş yönlerini ayıran orta bölüm) ve yol kenarındaki ağaçlar sahipsiz değildir; hepsi toplumun ortak parasıyla yapılmıştır.

Bir levhayı devirip haber vermeden gitmek, bariyere zarar verip kaçmak ya da refüjden geçerek yeşil alanı ezmek, herkesin cebinden çalmak anlamına gelir. Kara yolu yapısına ve trafik işaretlerine zarar vermek yasaktır (kaynak: Karayolları Trafik Kanunu — kara yolu yapısı ve trafik işaretlerine zarar verme).

Aynı şekilde önlenebilir bir kazanın ardından harcanan ambulans, itfaiye ve tedavi kaynağı da kamu kaynağıdır.

Çevreci sürüş, zararı en baştan azaltan davranışlar bütünüdür:

• Aracın bakımını ve egzoz gazı emisyon ölçümünü zamanında yaptırmak
• Atık yağ, akü, lastik ve filtreyi doğaya bırakmayıp toplama noktasına vermek
• Aracı akarsu kenarında ya da suyu toprağa akacak biçimde yıkamamak
• Kısa mesafede yürümeyi, mümkün olduğunca toplu taşımayı ve paylaşımlı yolculuğu seçmek
• Akışa uygun, sabit hızla ve motoru zorlamadan sürmek
• Gereksiz yolculuğu planlamayla ortadan kaldırmak

Bu alışkanlıkların hiçbiri fedakârlık değildir; hem yakıt hem bakım gideri açısından sürücünün kendi lehinedir.

Araç camından atılan her şey doğaya atılmış sayılır. Peçete, ambalaj, meyve kabuğu ya da içecek kutusu yol kenarında uzun süre kalır; sigara izmariti ise kuru otlarla buluştuğunda orman yangınına dönüşebilir. Kara yoluna çöp ve atık bırakmak yasaktır (kaynak: Karayolları Trafik Kanunu — kara yoluna zarar verecek ya da tehlike yaratacak madde bırakma yasağı).

Aracın çöpü, çöp kutusu bulununcaya kadar araçta durur; bunun için küçük bir poşet yeterlidir.

Daha ağır zararlar da vardır: atık motor yağını toprağa dökmek yer altı suyunu kirletir, deterjanlı yıkama suyunu dereye vermek su canlılarına zarar verir, doğal alanlarda ve orman yollarında araçla gezinti bitki örtüsünü ve yaban hayatını tahrip eder.

Bu davranışların ortak özelliği, zararın anında görünmemesidir; bedeli yıllar sonra ödenir.

Hak ihlallerinin karşılığı yalnızca çizik ya da göçük değildir. Bir ihlal, karşıdaki insana şu zararlardan birini ya da birkaçını verir:

• Can ve beden bütünlüğü: yaralanma, kalıcı sakatlık, yaşam kaybı
• Mal: araçta, yükte veya çevredeki eşyada hasar
• Zaman: hatalı park yüzünden kaybedilen saatler, gecikmeler
• Ekonomik güç: onarım gideri, iş gücü kaybı, sigorta yükü
• Huzur ve sağlık: gürültü ve kirli hava kaynaklı rahatsızlık, sürekli gerginlik

En ağır örnek, geçiş üstünlüğü olan bir ambulansa yol vermemektir. Orada ihlale uğrayan kişi yalnızca sürücü değil, aracın içindeki hastadır; kaybedilen dakikaların telafisi yoktur.

İhlali yapan kişi için sonuçlar bellidir: idari para cezası, ceza puanı birikimi, sürücü belgesiyle ilgili yaptırım ihtimali, sigorta ve onarım gideri, kaza riskinin artması. Bunlara pişmanlık, suçluluk ve tartışmaların doğurduğu sürekli gerginlik de eklenir.

Toplumsal sonuç daha sinsidir. Bir sürücü emniyet şeridine girdiğinde arkadakiler de girer; kurala uyan kişi kendini kandırılmış hisseder ve bir süre sonra o da uymaz. Böylece ihlal tek tek insanlardan çıkıp trafik kültürünün parçası hâline gelir.

Sonuçta güven duygusu erir, kazalar artar, sağlık sistemi ve ekonomi yüklenir; en çok da çocuklar, yaşlılar, engelliler ve yayalar zarar görür.

Çevre kirliliği denince akla yalnızca fabrika bacaları gelir; oysa trafik de kirliliğin başlıca kaynaklarından biridir ve buradaki pay yalnızca sürücülerin değildir. Sürücü, yolcu ve yaya birlikte sorumludur.

Trafik kaynaklı kirlilik dört başlıkta toplanır:

• Hava kirliliği: egzoz gazları, havada asılı kalan ince parçacıklar, bakımsız ya da yüksek devirde çalışan motorlar
• Gürültü kirliliği: korna, kurallara aykırı değiştirilmiş egzoz, yüksek sesli müzik, ani hızlanmalar
• Toprak ve su kirliliği: atık yağ, akü sıvısı, yıkama suyu, lastik ve fren aşınma atıkları
• Görüntü kirliliği: yol kenarına bırakılan çöpler, hurda araçlar, atılan ambalajlar

Bu tablonun iyi yanı şudur: kirliliğin kaynağı davranış olduğu için çözümü de davranıştır. Bakımı yapılmış bir araç, ölçülü bir gaz pedalı, kapalı bir cam ve cebe konan bir izmarit; hiçbir yatırım gerektirmeden kirliliği azaltır.