Trafik Kültürü

Trafik kültürü, bir toplumun kara yolunu kullanırken paylaştığı ortak değerlerin, tutumların, alışkanlıkların ve davranış biçimlerinin bütünüdür. Kısaca bir ülkede trafiğin nasıl aktığını belirleyen yazısız ortak anlayıştır.

Burada iki şeyi ayırmak gerekir:

• Kural, yazılı olan ve uyulması zorunlu tutulandır.
• Kültür, o kuralın insanlar tarafından benimsenmiş, alışkanlık hâline gelmiş biçimidir.

Kuralı bilmek ayrı, kimse görmese ve ceza ihtimali olmasa bile uygulamak ayrıdır. Trafik kültürü ikincisiyle ölçülür.

Trafik kültürü yalnızca sürücüleri kapsamaz. Yaya, yolcu, bisikletli, motosikletli ve trafik görevlisi de bu kültürün parçasıdır. Kaldırımda yürüyen kişinin yaya geçidini kullanması da, yolcunun sürücünün dikkatini dağıtmaması da trafik kültürünün göstergesidir.

Bu iki kavram birbirine yakındır, ama aynı değildir.

• Trafik adabı, tek bir kişinin trafikteki nazik, saygılı ve düşünceli davranışıdır. Bireyseldir: yol veren sürücünün davranışıdır.
• Trafik kültürü, bu davranışın toplumun geneline yayılmış, paylaşılan ve kuşaktan kuşağa aktarılan hâlidir. Toplumsaldır: yol vermenin herkesçe olağan sayıldığı ortamdır.

Başka bir deyişle adap birey düzeyinde başlar, kültür toplum düzeyinde sonuçlanır. Yeterince çok kişi adaba uygun davrandığında ortaya trafik kültürü çıkar. Bu yüzden trafik kültürünü geliştirmenin yolu, herkesin başkasını beklemeden kendi davranışını düzeltmesinden geçer.

Kültür doğuştan gelmez; öğrenme, taklit ve tekrar yoluyla kazanılır. İnsan trafikteki davranışını, direksiyona geçmeden yıllar önce, arka koltukta oturduğu çocukluk döneminde öğrenmeye başlar. Ailesinin yaya geçidinde durup durmadığını, sinirlendiğinde nasıl konuştuğunu, kırmızı ışıkta ne yaptığını izler ve örnek alır.

Bunun iki sonucu vardır:

• İyi davranış gibi kötü davranış da öğrenilir ve kuşaktan kuşağa aktarılır. Yanlış bir alışkanlık bir kez olağan sayılmaya başlarsa toplumun tamamına yayılır.
• Öğrenilen her şey değiştirilebilir. Trafik kültürü kaderimiz değildir; eğitimle, tekrarla ve doğru örneklerle geliştirilebilir.

Bu yüzden trafik kültürü tek bir kişinin değil, toplumun ortak ürünüdür. Bir sürücünün doğru davranışı çevresindeki onlarca kişi tarafından görülür ve çoğalır.

Sağlıklı bir trafik kültürü birkaç temel davranış üzerine kurulur:

• Kuralı bilmek ve benimsemek: Önce doğru bilgi gerekir. Kuralın nedenini bilen sürücü, o kuralı ceza korkusuyla değil anlamını kavradığı için uygular.
• Denetim olmasa da uymak (öz denetim): Öz denetim, kişinin kendi davranışını dışarıdan uyarı beklemeden gözetmesi demektir. Trafik kültürünün en açık ölçütü budur. Kavşakta görevli varken kurala uyup, olmadığında uymamak kültür değil korkudur.
• Yolun ortak alan olduğunu kabul etmek: Kara yolu kimsenin kişisel mülkü değildir. “Yol benim, önce ben geçerim” anlayışı trafik kültürünün karşıtıdır. Paylaşmak, sırasını beklemek ve geçiş hakkına saygı göstermek esastır.
• Saygı, hoşgörü ve sabır: Herkesin hata yapabileceğini kabul etmek, küçük bir hatayı kişisel saldırı gibi görmemek gerekir. Trafikte öfke, hatayı düzeltmez; büyütür.
• Doğru iletişim kurmak: Sinyal, selektör, korna ve el işaretleri bilgi vermek içindir; tehdit etmek, azarlamak ya da baskı kurmak için değil. Yol veren sürücüye teşekkür etmek de iletişimin parçasıdır.
• Empati ve fedakârlık: Empati, kendini karşıdakinin yerine koyabilmektir. Yaşlı, çocuk, engelli ve hasta gibi dezavantajlı yol kullanıcılarına kolaylık göstermek, hakkı olduğu hâlde kendi geçişinden vazgeçebilmek kültürün üst basamağıdır.
• Sorumluluk almak: Hatayı savunmak yerine kabul etmek, sonucuna katlanmak ve tekrar etmemek.
• Örnek olmak: Trafik kültürü öğütle değil, görüntüyle yayılır. Çocuğuna emniyet kemerini takmasını söyleyen ama kendisi takmayan sürücü, söylediğini değil yaptığını öğretir.

Trafik kültürü tek bir kurumun işi değildir; birbirini destekleyen halkalarla oluşur:

• Aile: İlk ve en kalıcı öğrenmenin yeridir. Çocuk, kuralı önce evde ve araç içinde görür.
• Okul ve sürücü kursu: Bilgiyi düzenli ve doğru kaynaktan verir; alışkanlığı bilinçli davranışa dönüştürür.
• Medya ve kamuoyu: Doğru davranışı görünür kılar, yanlış davranışın toplumca kabul edilmediğini gösterir.
• Sivil toplum kuruluşları: Farkındalık çalışmalarıyla konuyu gündemde tutar.
• Denetim ve yaptırım: Kurala uymayı başlangıçta zorunlu kılar. Ancak yaptırım tek başına yeterli değildir; ceza dışarıdan bastırır, kültür içeriden yönlendirir. Kalıcı sonuç, ikisinin birlikte yürümesiyle alınır.

Kültürün ne olduğunu anlamanın en kolay yolu, onu aşındıran davranışlara bakmaktır:

• Kurala yalnızca görevli ya da kamera varken uymak.
• Kendi hatasını savunmak, hatayı hep karşı tarafta aramak.
• Yol vermeyi zayıflık, sırasını beklemeyi kayıp saymak.
• Kornayı, selektörü ve el işaretlerini baskı kurmak için kullanmak.
• Küçük bir hatayı kişisel saldırı gibi görüp öfkeyle karşılık vermek.
• Yanlış davranışı “herkes yapıyor” diyerek olağan saymak.
• Yaya, bisikletli ve motosikletli gibi korunmasız yol kullanıcılarını yok saymak.

Bu davranışların ortak yanı, kişinin kendi çıkarını ortak güvenliğin önüne koymasıdır. Bir yanlış yeterince çok kişi tarafından tekrarlandığında normal görünmeye başlar; trafik kültürü de en çok bu şekilde aşınır.

Trafik kültürü soyut bir kavram değildir; her gün yolda somut olarak görülür:

• Yaya geçidine yaklaşan sürücünün yayayı görünce yavaşlayıp durması.
• Yayanın da karşıya geçmek için yaya geçidini, yaya alt ve üst geçitlerini kullanması.
• Geçiş üstünlüğü olan bir araç, yani ambulans, itfaiye ve polis aracı gibi sesli ve ışıklı uyarı veren araçlar yaklaştığında sürücülerin birlikte kenara çekilip yol açması.
• Sıraya girmek, makas atmamak, yani şeritler arasında ani ve sık geçiş yapmamak.
• Acil durumlar için ayrılmış şeridi, yani emniyet şeridini ya da banketi, normal yol gibi kullanmamak.
• Araç içinden dışarıya çöp, izmarit ya da atık atmamak; gereksiz korna ve yüksek sesle çevreyi rahatsız etmemek.
• Park ederken engelliler için ayrılmış yeri işgal etmemek, başka bir aracın çıkışını kapatmamak.

Bu davranışların hiçbiri fazladan zaman ya da para istemez; yalnızca alışkanlık ister. Trafik kültürünün gelişmesi, kazaların ve gerginliğin azalması demektir.