Trafikte Öz Denetim

Öz denetim, kişinin kendi duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını fark ederek bunları istediği yöne yönlendirebilmesidir. Kısacası insanın kendi kendisinin denetçisi olmasıdır. Bir davranışın doğru olduğunu bilmek tek başına yetmez; canı sıkkınken, acelesi varken ya da kendisini gören kimse yokken de o doğruyu yapabilmek gerekir. Öz denetim işte bu ikisi arasındaki farktır: bilmek ile yapabilmek.

Öz denetimi olan kişi öfkelendiğinde ilk aklına geleni hemen yapmaz; bir an durur, sonucu düşünür ve davranışını seçer. Bu beceri doğuştan gelmez; tekrarla ve alışkanlıkla gelişir.

Öz denetimin temel bileşenleri:

• Farkındalık: O anda ne hissettiğini ve nasıl davrandığını fark etmek.
• Dürtü kontrolü: İçinden gelen ani isteği (dürtüyü) hemen uygulamamak.
• Erteleyebilme: Anlık rahatlık yerine daha güvenli olanı seçmek.
• Sonucu öngörme: Davranışın kendisine ve başkalarına ne getireceğini önceden hesaplamak.
• Sorumluluk üstlenme: Hatasını başkasına ya da şartlara yıkmamak.

Trafikte öz denetim, kara yolunu kullanan kişinin kendi davranışını sürekli gözden geçirmesi ve kuralı, kimse denetlemese bile uygulamasıdır. Trafik; sürücünün, yayanın ve yolcunun aynı anda karar verdiği ortak bir alandır. Herkesin her an denetlenmesi mümkün olmadığı için düzeni asıl ayakta tutan şey kişinin kendi iç denetimidir.

Trafikte öz denetim şu davranışlarda görünür hâle gelir:

• Hızını; yolun durumuna, hava koşullarına ve o yol için belirlenmiş sınıra göre tutmak, “acelem var” diyerek kendi kuralını uydurmamak.
• Yaya geçidinde, kamera olup olmadığına bakmadan yavaşlamak ve yayaya yol vermek.
• Sinirlendiğinde korna, selektör ya da yakın takiple karşılık vermemek.
• Telefona bakma isteğine direnmek. Trafik mevzuatı, araç kullanırken elde telefon kullanılmasını zaten yasaklar; öz denetim, bu yasağı kimse görmese de sürdürebilmektir. (Kaynak: Karayolları Trafik Kanunu — sürüş sırasında telefon kullanımı.)
• Sıraya girmek, emniyet şeridini kestirme yol olarak kullanmamak.
• Hata yaptığını fark ettiğinde savunmaya geçmek yerine kabul etmek ve el işaretiyle özür dilemek.

Yolcu da öz denetim gösterir: sürücünün dikkatini dağıtacak tartışmayı sürdürmez, hız yapması için kışkırtmaz. Yaya da gösterir: yakınında yaya geçidi varken, yol boş görünse bile geçidin dışından karşıya geçmez.

Dış denetimin kaynağı kişinin dışındadır: trafik görevlisi, denetim noktası, elektronik denetleme sistemleri, ceza ve toplumun tepkisi. Öz denetimin kaynağı ise kişinin kendisidir; vicdanı, sorumluluk duygusu ve kural bilincidir.

Aralarındaki en önemli fark sürekliliktir. Dış denetim her yerde ve her an bulunamaz; görevlinin ya da kameranın olmadığı yolda etkisi biter. Öz denetim ise kişinin yanından ayrılmaz, bütün yolculuk boyunca çalışır. Bu yüzden trafik güvenliği yalnızca ceza ile sağlanamaz; kural içselleştirilmediği sürece denetimin bittiği yerde ihlal başlar.

Dış denetim öz denetimin yerini tutmaz; onu destekler ve hatırlatır. Amaç, kişinin kurala ceza korkusuyla değil, kendisine ve başkalarına zarar vermemek için uymasıdır. Kuralı benimseyen sürücü için denetim, davranışını değiştiren bir zorlama değil, yalnızca bir hatırlatıcıdır.

Öz denetim sabit bir güç değildir; bazı durumlarda zayıflar. Sürücünün bu durumları önceden tanıması, o anda kendini daha dikkatli izlemesini sağlar.

• Öfke ve acelecilik: Geç kalma kaygısı, sürücüyü normalde yapmayacağı davranışlara iter. Acele, öz denetimin ilk düşmanıdır.
• Yorgunluk ve uykusuzluk: Dikkat dar bir alana sıkışır, tepki gecikir, sabır tükenir.
• Dikkat dağıtıcılar: Telefon, çok yüksek sesli müzik, araç içi tartışma ve yol kenarındaki ilgi çekici görüntüler.
• Sosyal baskı: Yanındaki arkadaşın hız yapmaya kışkırtması ya da gösteriş isteği. Aracı kullanan kişi, sorumluluğu başkasıyla paylaştıramaz.
• Alkol ve uyku hâli veren maddeler: Bunların zayıflattığı ilk şey el becerisi değil, muhakemedir. Muhakeme, doğru karar verme yeteneğidir. Kişi kendini iyi ve becerikli hissederken karar verme yeteneği bozulmuştur; bu yüzden kendi durumu hakkındaki değerlendirmesi güvenilmez hâle gelir.

Öz denetimi güçlendirmenin en etkili yolu, iradeyi her seferinde zorlamak değil, öz denetimi zorlayacak durumu baştan ortadan kaldırmaktır. Yola erken çıkan sürücünün hız yapmaya ihtiyacı olmaz; telefonu sürüş moduna alan sürücü ekrana bakma isteğiyle boğuşmaz.

Günlük hayata kolayca yerleşen alışkanlıklar:

• Yola çıkmadan önce güzergâhı ve varış saatini planlamak, gecikme payı bırakmak.
• Adresi ve müziği araç hareket etmeden önce ayarlamak.
• Çok öfkeli, çok üzgün ya da çok yorgunken direksiyona geçmemek; kendine toparlanma zamanı tanımak.
• Sinirlendiğinde derin nefes almak, tartışmayı sürdürmemek, gerekirse güvenli bir yerde durup kısa mola vermek.
• Kışkırtan davranışa aynı şekilde karşılık vermemek; kavgayı büyütmeyen taraf olmak.
• Arkadaş baskısına karşı net durmak: aracı kullanan kişi sorumluluğu da taşır.
• Yolculuk bittiğinde kısa bir öz değerlendirme yapmak: bugün nerede sabırsızlandım, hangi kararı yeniden verirdim?

Bu değerlendirme alışkanlığı zamanla kişinin kendi zayıf noktalarını tanımasını sağlar. Kendi eğilimini bilen sürücü, o duruma girmeden önce önlem alır.