Trafikte Adabın Temel Kavramları

Saygı, başkasının varlığını ve hakkını kendi isteğinin önüne koymaktır. Nezaket ise saygının dışa vuran hâlidir: saygı içteki tutum, nezaket bu tutumun görünen dilidir.

Saygının temel dayanakları

• Kara yolu ortak bir alandır; kimse orada tek başına değildir.
• İnsan hayatı her şeyden değerlidir; hiçbir acele bunun önüne geçemez.
• Haklar karşılıklıdır: bugün yol verdiğiniz sürücü, yarın size yol verecek olandır.
• Kurallar herkes için aynıdır; kendine ayrıcalık tanımak saygısızlıktır.

Nezaket trafikte nasıl görünür?

• Yaya geçidine yaklaşan yayayı görünce vakit kaybetmeden durmak ve elle geçmesini işaret etmek
• Gereksiz korna çalmamak; gece karşıdan araç gelirken uzun huzmeli farı (uzağı aydınlatan far) kısa huzmeye almak
• Şerit daralmalarında sırayla, dönüşümlü geçmek
• Yol veren sürücüye kısa bir el hareketiyle teşekkür etmek
• Park ederken komşu aracın kapısını açacak kadar boşluk bırakmak

Saygı ve nezaketin kazandırdıkları somuttur: gerginlik azalır, öfke kaynaklı kazalar seyrekleşir, trafik daha akıcı olur, sürücü de yaya da kendini güvende hisseder.

Yardımlaşma, kendi güvenliğinizi tehlikeye atmadan başkasının zorluğunu hafifletmektir. Arızalanmış aracı olan sürücüye yol açmak, park yerinden çıkmaya çalışan aracın önünü boşaltmak, yolu bilmeyene tarif etmek küçük görünen ama trafiği rahatlatan davranışlardır.

Yardımlaşma neden önemlidir?

• Tek bir aracın yaşadığı sorun, arkasındaki bütün sırayı kilitler; yardım eden aslında kendi yolunu da açar.
• Yardımlaşma davranışı bulaşıcıdır; bir sürücünün gösterdiği kolaylık zincirleme olarak yayılır.
• Yolda kalan, bocalayan ya da acemi bir sürücü panikle hata yapar; ona tanınan küçük bir kolaylık, olası bir kazayı baştan önler.

Birbirini uyarma da bir yardımlaşma biçimidir. Farı açık kalmış, kapısı tam kapanmamış, lastiği inmiş ya da bagajı açık kalmış bir sürücüyü uyarmak olası bir kazayı önleyebilir. Uyarı nezaket çerçevesinde yapılmalıdır: yanına yaklaşıp sakin bir sesle söylemek doğrudur; kornayla baskı kurmak, el kol hareketi yapmak, bağırmak yanlıştır.

Kaza geçirenlere yardımda sıra şudur:

1. Önce olay yerini güvenli hâle getirmek: aracı emniyete almak, dörtlü flaşörü yakmak, reflektörü (yansıtıcı üçgen) yeterli uzaklığa koymak.
2. Sonra 112 Acil Çağrı Merkezi'ni aramak ve yeri, yaralı sayısını açık biçimde bildirmek.
3. Ardından, hayati tehlike (yangın, patlama riski gibi) yoksa yaralıyı yerinden oynatmadan yardım gelmesini beklemek.

Kazaya karışan sürücülerin yaralıya yardım etmesi ve yardım istemesi yalnızca insani değil, yasal bir yükümlülüktür (2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu — kazaya karışanların yükümlülükleri).

Tolerans, başkasının hatasını, acemiliğini ya da yavaşlığını cezalandırmadan karşılamaktır. Kara yolunda herkes aynı deneyimde değildir: yeni sürücü vardır, yolu bilmeyen vardır, yaşı ilerlemiş sürücü vardır. Toleranslı sürücü bu farkı bilir ve buna göre pay bırakır.

Doğru tolerans nasıl gösterilir?

• Önündeki sürücü kavşakta gecikince kornaya asılmamak, selektör (far ile ard arda işaret verme) yapıp baskı kurmamak.
• Hatalı davranan sürücüyle tartışmaya girmemek, el kol hareketiyle karşılık vermemek.
• Acemi sürücünün arkasında takip mesafesini daha geniş tutmak.

Tolerans sanılan ama tolerans olmayan davranışlar:

• Hatalı park eden birine yer açmak için kendi aracını yaya yoluna (kaldırıma) çıkarmak: bu tolerans değil, yeni bir ihlaldir.
• Sürücü belgesi olmayan bir yakınına “idareten kullanıver” diyerek direksiyon vermek: bu hoşgörü değil, hem o kişiyi hem çevredekileri tehlikeye atan bir kural ihlalidir.
• Alkollü bir arkadaşın “ben iyiyim” demesine göz yumup direksiyona geçmesine izin vermek.

Toleransın kazandırdıkları: trafikte gerilim düşer, tartışma ve öfke kaynaklı kazalar azalır, sürücü kendi hata yaptığında da aynı hoşgörüyle karşılanır.

Sabır, istenen şeyin hemen olmadığı durumda beklemeyi sürdürebilmektir. Trafikte beklemek kaçınılmazdır: kırmızı ışık, yoğun saat, kavşak sırası, okul çıkışı, yol çalışması. Bunların hiçbiri sürücünün kendi çabasıyla ortadan kalkmaz.

Sabrın önemi: trafikte yapılan hataların büyük bölümü bilgi eksikliğinden değil, beklemeye tahammül edememekten doğar. Kuralı bilen bir sürücü de acele ettiğinde aynı kuralı çiğneyebilir.

Sabırsızlığın sonuçları neredeyse her zaman aynıdır:

• Görüş yetersizken sollamaya (öndeki aracı geçmeye) kalkmak
• Emniyet şeridini (yolun en sağındaki, yalnız zorunlu hâllerde kullanılan şerit) ya da otobüs şeridini kullanmak
• Sarı ışık yanarken hızlanmak, kırmızıya girmek
• Yakın takip yapmak, sık şerit değiştirmek
• Korna, selektör ve tartışmayla gerginliği büyütmek

Sabrın kazanımları sessizdir ama gerçektir: daha az yakıt tüketimi, daha az fren ve lastik yıpranması, daha az ceza, daha az stres, kaza riskinde belirgin düşüş. Sabırlı sürücü yolculuğu önceden planlar; erken çıkmayı, geç kalıp acele etmeye tercih eder.

Sorumluluk, davranışının sonucunu üstlenmektir. Sürücü yalnız kendi canından değil; yolcusundan, yayadan, diğer sürücülerden ve çevreden de sorumludur. Direksiyona geçmek bu sorumluluğu kabul etmek anlamına gelir.

Diğer yol kullanıcılarına karşı sorumluluğun en çok sınandığı üç durum

• Uykusuzluk ve yorgunluk: Dikkat dağılır, tepki süresi uzar, sürücü farkında olmadan saniyelik uykulara girebilir. Uzun yolda düzenli mola vermek, uykusuzken hiç yola çıkmamak gerekir. Yorgunluğun yerini tutan bir çözüm yoktur; kahve ya da müzik uykuyu ertelemez, yalnızca gizler.
• Dikkat dağınıklığı: Telefon, ekran, yeme-içme, araç içi tartışma. Gözün yoldan ayrıldığı sürede araç görülmeden yol alır; o mesafede oluşan tehlikeye tepki verilemez.
• Alkol ve uyuşturucu maddeler: Muhakemeyi, dengeyi ve refleksleri bozar. En tehlikeli yanı, kişiye kendini olduğundan iyi hissettirmesi ve riski küçük göstermesidir. Alkollü ya da uyuşturucu madde etkisi altında araç kullanmak yasaktır; denetimlerde ölçüm yapılır ve sınırın aşılması hâlinde idari yaptırım uygulanır (2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu — alkol ve uyuşturucu maddelerin etkisi altında araç kullanma).

Sorumsuz davranmanın sonuçları: kaza, yaralanma, ölüm, idari yaptırım, sürücü belgesinin geri alınması, maddi zarar ve ömür boyu taşınan vicdani yük.

Sorumlu davranmanın kazanımları:

• Öngörülebilir, güvenli ve huzurlu bir trafik ortamı
• Kaza, ceza ve onarım masrafından doğan maddi kaybın azalması
• Yolcuların ve çevredekilerin sürücüye duyduğu güven
• Sürücünün kendi iç huzuru: kimseyi tehlikeye atmadığını bilmenin rahatlığı
• Çevreye daha az zarar: dengeli sürüşte yakıt tüketimi ve egzoz kirliliği düşer

Diğerkâmlık, kendinden önce başkasını düşünmek ve karşısındakine öncelik vermektir. Feragat ise sahip olunan haktan kendi isteğiyle vazgeçmektir. İkisi birbirini tamamlar: diğerkâmlık duyguda başlar, feragatle davranışa döner.

Trafikte görünümü:

• Geçiş hakkı (kurala göre önce geçme sırasının sizde olması) kendisindeyken, tali yolda (ana yola bağlanan yan yolda) uzun süredir bekleyen araca yol vermek
• Park yerini daha çok ihtiyacı olana bırakmak
• Sıkışık kavşakta kendi geçişini bir tur erteleyerek düğümü çözmek
• Yağmurda kaldırım kenarındaki su birikintisine yaklaşırken yavaşlayıp yayayı ıslatmamak

İnsani duygular açısından: bu davranışların kaynağı merhamet, vicdan ve empatidir. Empati, karşıdaki sürücünün ya da yayanın yerine kendini koyabilmektir; bir kez konulduğunda yol vermek zor bir karar olmaktan çıkar. Diğerkâmlık gösteren sürücü bunu bir kayıp değil, ortak yolu birlikte kullanmanın bedeli olarak görür.

Dezavantajlı yol kullanıcısı, kara yolunu kullanırken korunmaya daha çok ihtiyaç duyan herkestir: engelli, yaşlı, hamile, çocuk, görme ya da işitme engelli yayalar.

Gösterilmesi gereken kolaylıklar

• Yaya geçidine yaklaşan yayayı görünce vakit kaybetmeden durmak, geçişi sabırla ve kornasız beklemek (acele ettirmek korkuya, düşmeye ve kazaya yol açar)
• Engelliler için ayrılmış park yerini işgal etmemek; rampaları, kaldırım geçişlerini ve durak önlerini kapatmamak. Engelli park yerini işgal etmek yalnız adaba aykırı değil, idari yaptırım uygulanan bir kural ihlalidir.
• Beyaz baston taşıyan ya da rehber köpekle yürüyen yayaya ayrı bir dikkat göstermek; görme engelli yaya sizi göremez, aracın sesini duymaya çalışır
• İşitme engelli yayanın kornayı duymayacağını bilerek hızı düşürmek
• Yaşlı ve hamile yolcuya araca inip binerken zaman tanımak, aracı düzgün ve tam durdurmak

Çocuklar ayrı bir başlık gerektirir. Boyları kısa olduğu için araçların arasında görülmeleri güçtür; hızı ve mesafeyi ölçemezler, ani ve öngörülemez hareket ederler. Okul çevresinde, park ve mesken bulunan yerlerde hız düşürülmeli; yolda tek başına bir çocuk görüldüğünde yakınında bir başkasının daha olabileceği düşünülmelidir. Çocuk yolcular için uygun koruma sistemi kullanılmalı ve çocuk asla araçta yalnız bırakılmamalıdır.

Herkesin engelli olabileceği gerçeği unutulmamalıdır. Engellilik doğuştan olabildiği gibi bir hastalık ya da kaza sonrasında da ortaya çıkabilir; trafik kazaları kalıcı engelliliğin başlıca sebeplerindendir. Bugün gösterilen kolaylık, yarın kendimize gösterilmesini isteyeceğimiz kolaylıktır.

Diğer canlılara karşı da aynı duyarlılık gerekir: yola çıkan hayvan için hızı düşürmek, kornayla ürkütmemek, sürü geçerken beklemek, yaralı hayvan gördüğünde aracı güvenli biçimde durdurup ilgili birimlere haber vermek.